Əlyazmalar özündə böyük tarixi, ədəbi, elmi, mədəni, ictimai-fəlsəfi, siyasi hadisələri yaşadır, ifadə edir. Ölkəmizdə əlyazmaların toplandığı bir neçə mühüm məkan var ki, əlyazmaları tədqiq edib öyrənmək istəyən araşdırmaçılar, elmi işçilər həmin ünvanlara üz tuturlar.
Müxtəlif dövrləri və ayrı-ayrı sahələri əks etdirən əlyazmalar Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu başda olmaqla, respublikamızın müxtəlif elmi təşkilatlarının əlyazmalar fondlarında qorunur. Alimlər, tədqiqatçılar həmin əlyazmalardan, o əlyazmalarla bağlı aparılan tədqiqatlardan istifadə edirlər. Çox təəssüf ki, bəzi hallarda əlyazma fondlarında saxlanan əlyazmalar plagiatlığa məruz qalır, oğurlanır. Bundan xilas yolunu isə mütəxəssislər əlyazmaların saxlandığı arxivlərin, fondların elektronlaşdırılmasında, hər bir əlyazmanın, onun barədə aparılan tədqiqatlara aid əlyazma materiallarının elektron kataloqunun hazırlanmasında görürlər. Bir sözlə, bu gün əlyazmaların saxlandığı arxivlərin elektronlaşdırılması çox aktual məsələdir. Bildiyimiz qədər, bu istiqamətdə elə də böyük işlər görülməyib. Onunla razıyıq ki, əlyazmaların elektronlaşdırılması, hər birinin ayrıca elektron kataloqunun yaradılması bir günə, beş günə həyata keçirilməsi mümkün olmayan məsələdir. Amma, gec-tez, bu proses getməlidir.
Ekspertlər deyirlər ki, dünyanın əksər ölkəsində əlyazmalar elektronlaşdırılıb, onların hər birinin xüsusi elektron kataloqları hazırlanıb, bu da həm o əlyazmaların əlçatanlığını təmin edir, həm də plagiat hallarının qarşısını alır.
Verilən məlumata görə, 12 mindən artıq əlyazmanın mühafizə olunduğu Əlyazmalar İnstitutunda bu prosesə başlanmalı idi, amma prosesin nə yerdə olduğunu bilmirlər.
Qeyd edək ki, bir xeyli müddət bundan əvvəl Əlyazmalar İnstitutundan mətbuata bildirilirdi ki, arxivlərin elektronlaşdırılma işinin aparılması üçün institutun əməkdaşları bir sıra ölkələrdə təkmilləşdirmə kursları keçirlər. Bu o deməkdir ki, artıq sözügedən elm müəssisəsində bu məsələnin gerçəkləşdirilməsi əsas hədəflərdən biridir.
Ənvər Çingizoğlu: “Əlyazmalar, birmənalı şəkildə, elektronlaşdırılmalıdır”
Uzun illər əlyazmalarla işləyən və bir sıra maraqlı tədqiqatların müəllifi olan tarixçi-etnoqraf Ənvər Çingizoğlu “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Azərbaycanda əlyazmaların elektronlaşdırılması və elektron kataloqlarının hazırlanması çox zəruridir. Ə.Çingizoğlunun sözlərinə görə, artıq dünyanın bir sıra ölkələrində bu prosesə çoxdan başlanıb. Ekspert qeyd etdi ki, kitabxanalar, kitablar kimi, arxivlərin də elektronlaşdırılması qarşımızda duran əsas məsələlərdən biridir. “Azərbaycanda hələ əlyazma arxivlərinin, əlyazmaların elektronlaşdırılmasına, elektron kataloqlara rast gəlməmişəm. Əlyazmaların oğurlanması, plagiatlığa məruz qalması məsələsi var, amma elektronlaşdırılması yoxdur. Əlyazmalar İnstitutunda əlyazmaların kağız daşıyıcılarda kataloqu var. Amma hesab edirəm ki, əlyazma arxivlərinin, əlyazmaların elektronlaşdırılması, hər bir əlyazmanın, onun tədqiqat tarixinin, tədqiqatçılarının adları qeyd edilən elektron kataloqlar hazırlanmalıdır. Əlyazmaların elektronlaşdırılması çox vacib bir məsələdir. Ümumiyyətlə, kitablar, əlyazmalar, birmənalı şəkildə, elektronlaşdırılmalıdır ki, həm bu əlçatan olsun, həm də plagiatlığın qarşısı alınsın. Sabah kimsə hansısa bir tədqiqat əsərini öz adına çıxmasın. Bu gün dünya elektronlaşmaya gedir, biz də bu prosesdən geri qala bilmərik. Əlaqədar qurumlar, təşkilatlar əlyazma arxivlərinin kütləvi olaraq elektronlaşdırılması prosesinə diqqət yetirməlidirlər, bu vacib məsələdir”.
Ə.Çingizoğlunun fikrincə, bu həm də ona görə lazımdır ki, əlyazmalar korlanmasın, çünki bəzən bir əlyazmanın üstündə onlarla tədqiqatçı işləyir, bu da, istər-istəməz, əlyazmalara təsir edir. “Ümumiyyətlə, əlyazmaların tərtibatının da elektronlaşdırılması daha vacibdir. Tutaq ki, Füzulinin “Bəngü Badə” alleqorik və satirik əsəri filan dövrdə yazılıb, onu kimlər tədqiq edib və sair. Bir də vacib olan məsələlərdən biri o əlyazmaların üzünün köçürülüb saxlanması məsələsidir. Bu da olmalıdır. Unutmayaq ki, əlyazmalar bir abidədir” - deyə Ə.Çingizoğlu qeyd etdi.
Paşa Kərimov: “İndiyə qədər xeyli sayda əlyazmanı elektronlaşdırmışıq, amma hələ internetə yükləməmişik”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun direktor müavini, filologiya elmləri doktoru Paşa Kərimov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, artıq prosesə başlanıb: “Artıq prosesə başlanıb, pandemiyaya baxmayaraq, bu istiqamətdə işləri davam etdiririk. İndiyə qədər xeyli sayda əlyazmanı elektronlaşdırmışıq, amma hələ internetə yükləməmişik, çünki proses davam edir. Biz həm əlyazmaların hamısını elektronlaşdırırıq, həm də onların elektron kataloqlarını hazırlayırıq. Hazırda çəkilmə prosesi gedir, işlər başa çatdırıldıqdan sonra onları internet resurslarında yerləşdirəcəyik.
Bilirsiniz ki, 2021-ci il Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə “Nizami Gəncəvi İli” elan edilib. Bizdə Nizami Gəncəvinin 27 əlyazması var. “Nizami Gəncəvi İli” ilə əlaqədar istəyirik ki, bu əlyazmaların elektron variantlarını yaradaq, internet resurslarında yerləşdirək. Birinci Nizami Gəncəvinin əlyazmalarını internetdə yerləşdirmək istəyirik”.
Əlyazmaların elektronlaşdırılmasının və elektron kataloqlarının hazırlanmasının onların plagiatlığa məruz qalmasının qarşısının alınmasına nə dərəcədə kömək göstərib-göstərməyəcəyinə gəlincə, P.Kərimov qeyd etdi ki, bir sıra istiqamətlərdə bu sahədə elektronlaşdırmanın getməsi faydalıdır: “Əlyazmaların tədqiqi elə də asan məsələ deyil, kitabxana deyil ki, gəlib hər kəs əlyazmalardan istifadə etsin. Amma əlyazmalar internetdə yerləşdirilsə, tədqiqatçılar onlardan sərbəst istifadə edə biləcəklər. Əlyazmaya da az ziyan dəyər. Siz plagiatdan danışırsınız, amma əlyazmlar plagiatlığa məruz qalmır, tədqiqatlar bir-birindən plagiat olunur. Bu başqa məsələdir. Əlyazmalardan birbaşa plagiat etmək mümkün deyil. Deyim ki, əlyazmalarla məşğul olanların da, mətnşünasların da sayı azalıb. O qədər tədqiqatçı da çox deyil. Biz çalışırıq ki, tədqiqatçıların sayı artsın” - deyə P.Kərimov vurğuladı.
İradə SARIYEVA
