Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi Respublika Xatirə Kitabı redaksiyası ilə “Bakı-xəbər” qəzetinin birgə layihəsi əsasında “Şəhidlər ölməz, Vətən bölünməz” seriyasından “İgid ömrü” adlı növbəti kitabı çapa hazırlayırıq. Kitab Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Füzuli Salah oğlu Rüstəmovun vətənpərvərlik nidalı həyat, döyüş, qəhrəmanlıq yollarından bəhs edir.
Kamikadze “25-lər”
Tarix boyu Xeyir və Şərin mübarizəsinin hüdudlarında insan təfəkküründən süzülüb gələn müxtəlif deyimlər, müxtəlif adlar yaranıb. Adlar bəzən toponimləri, bəzən taleləri özündə yaşada-yaşada bu istilahları tarixin yaddaşına həkk edib. İlk anda onları yalnız xoş ovqatla düşünmək keçir insanın ürəyindən. Amma...
...Xocalılılar onlara “25-lər” deyirlər. Bu sözü izahsız eşitdiyim ilk anda artıq müəyyən yaşa dolmuş uşaqların hansısa uğurlara imza ataraq “25-lər” adını qazandığını zənn etdim. Ancaq yanılırmışam. Sən demə, bu söz Xocalı qətliamında hər iki valideynini itirmiş 25 nəfər - vandal ermənilərin taleyin ən ağır yükünü çəkməyə vadar etdiyi 25 uşaq anlamındaymış. Bəlkə bu siyahı daha da uzanardı, bəlkə onların heç biri sağ-salamat gəlib Ağdama çıxmazdı, bəlkə vəhşi ermənilər onların hamısını qarğa-quzgun kimi o qarın-sazağın içərisində parçalayıb məhv edərdilər. Xislətlərinə uyğun... Amma nə yaxşı ki, Xocalının “zamininə verilmiş” Füzuli kimi igid oğlanlar bu qətliamın sayını dəfələrlə azaltdılar. Onların bir çoxu Füzulinin sayəsində sağ-salamat gəlib Ağdama çıxa bilib. Öz həyatını “bu yolda” və elə sözün birbaşa mənasında da bu yolda-izdə qurban vermiş Füzulinin. Özünü doğma xocalılılarının gələcəyini yaşaması naminə qurban vermək...bunu özləri etiraf edirlər. İndi 30-dan yuxarı yaşları, hərəsi bir evin sahibi, bir ailənin başçısı olan xocalılı uşaqlar... Füzulinin onları ölümdən qurtarmağı həm də kamikadzelikdi mənim aləmimdə. Füzuli heç düşünürdümü ki, bu uşaqlar gələcəyin azərbaycanlılarına onun və Xocalı dəhşətlərinin haqqında danışmağa şahid olmaq üçün yaşamalıdırlar?! Bu barədə düşünməyə macalı da yox idi. Füzulini daha dərin mətləblər narahat edirdi. Daşıdığı missiya insanların cismən, insanlığın ruhən yaşamasına yardımçı olmaq idi. Əslində bu, bəşəri bir keyfiyyətdir. Yaxşını yamandan, xeyiri şərdən qorumaq elə bu nəcib xislətin təzahürüdür. Bu, həm də Füzulinin alın yazısı idi. “İlan gülləyə uçan kimi” Füzuli də addım-addım öz sonuna, yekununa, qismətinə, alın yazısına doğru irəliləyirdi. İnsanları xilas edə-edə, qorxu-hürkü bilmədən, göz qırpmadan, şəxsi həyatını düşünmədən:
- Alnımda ömrün yazısı,
Yazanı varsa, mən kiməm?
Taleyimin qışı, yazı,
Xəzanı varsa, mən kiməm?
Ulu göylər həmin-həmin,
Bürc altında mən bir zəmin.
Tərəzidən tərəzimin
Asanı varsa, mən kiməm?
Bir ağ dəvənin belində,
Bir dəli səhra yelində,
Bəxtimin tanrı əlində,
Ovsarı varsa, mən kiməm?
Nə biləndər, nə halıyam,
Olum, ölüm sualıyam.
Açılmış ulduz falıyam
Yozanı varsa, mən kiməm?
Musa Yaqub
Bakıdakı Xocalı qərargahında olarkən “25-lər”in iki təmsilçisi ilə görüşüb-söhbətləşirəm. Onlar itirdikləri ən yaxın doğmaları kimi danışırlar Füzuli haqqında. Ataları, anaları, qardaşları kimi. Uşaq yaddaşlarında qoruyub saxladıqları bilgiləri söyləməklə bir qədər də ürəklərində gəzdirdikləri qubar hissindən xilas olacaqlarını, rahatlaşacaqlarını düşünürlər. Bunu mənə göstərdikləri sıcaq münasibətlərindən, davranışlarından hiss edirəm. Danışmağa başlayanda isə bir qədər utancaqlıq hissi qonur çöhrələrinə. Xəyalən o zamana qayıtmaqla özləri də uşaqlaşırlar sanki. Amma bu hisslər tez bir zamanda yox olub gedir. Necə də getməsin? Top-tüfəng səsli, vahiməli günlərdən, Xocalı qətliamından keçərək atasız-anasız böyümək kimi iztirablı həyat dramından keçən bu uşaqlar heç utancaq, nadinc uşaqlıq duyğularını yaşaya biliblərmi?! Bu düşüncələr mənə rahatlıq verməsə də, özümü toparlayıb onları yalnız xilaskarları Füzuli barədə danışdırmağa məcburam.
Həmsöhbətlərim Şahin Əzimov və Cəmşid Hüseynovla söhbətimizi təqdim edirəm sizlərə:
- Füzulini nə zamandan tanımısız? Xocalı qətliamı gecəsindən, yoxsa Xocalıda yaşadığınız vaxtlardan?
Şahin:
- Biz Xocalıya 1988-ci ildə gəlmişik. Elə o zamandan da Füzuli ilə münasibətimiz olub. Bilirsiniz niyə? Füzuli özünü heç kimdən qıraqda tutan deyildi. Hamıya qaynayıb-qarışırdı.
- Onda siz də Fin evlərində yaşayırdız?
- Bəli.
- Əvvəllər harda yaşamışdınız?
- Ballıcada.
Söhbət əsnasında öyrənirəm ki, Ballıca da Xocalının ətrafındakı kəndlərdən biri olub. Ballıca coğrafi baxımdan Xocalıya nisbətən yüksəklikdə yerləşir. Bu yazını qələmə aldığım günlərdə ordumuzun rəşadətli əsgərləri sentyabr ayının 27-dən əks-hücuma başlayaraq erməni quldurlarının bir çox atəş nöqtələrini susdurmuşdular. Onların sırasında Ballıcadakı düşmən mövqelərinin adı xüsusi qeyd olunurdu. Deməli, Ballıca həm kənd, həm də Xocalıdan yuxarıda yerləşən yüksəklik imiş.
Şahindən Xocalıya köçməklərinin səbəbləri ilə də maraqlanıram. Cavab verir ki, sadəcə öz istəkləri ilə gəlməyiblər Xocalıya. Köçməklərinə səbəb ermənilərin onlara qarşı apardığı hiyləgər siyasət olub. Ermənilər zamanla bu yüksəklikləri ələ keçirməklə azərbaycanlıların Xocalıda yaşamasını əngəlləyirmişlər. Nəhayət, Ballıcada evlərinin yandırılmasından sonra artıq burda yaşamaq mümkünsüzləşib və Xocalıya köçməyə - xocalılara pənah gətirməyə məcbur olublar.
Şahin davam edir:
- Füzuligildən evlərimiz təxminən 500 metr məsafədə olardı. Amma qohumları bizim qonşumuz idi.
- Hansı qohumları?
- Eldargil (Əziz oxucular, artıq əvvəlki yazılarımızdan Eldar haqqında məlumatlısınız. Söhbət döyüşçü, bizim müsahibimiz olmuş Eldar Mahmudovdan gedir – N.Z.). Eldargillə yaxın qonşuyduq, hətta bir Fin evini ikimizə vermişdilər. Zamin elə bil çaya çimməyə, meşəyə gəzməyə gedəndə gəlib bizi də götürürdü, özü ilə aparırdı. İstiqanlı adam idi. Xocalı faciəsi baş verəndə isə o çox fəal oldu.
- Füzulinin 26 fevral gecəsindən əvvəlki - Xocalıdakı fəaliyyəti ilə bağlı nələrisə xatırlayırsız?
- Vosem-şestoyun dağıdılmasını, Mirzəcanyanın özü ilə bərabər ofisini yandırmalarını, 3-4 ermənini güllələmələrini xatırlayıram. Mənim qardaşım Əzimov Qədir də iştirak etmişdi bu əməliyyatların bəzilərində. Əsas xatırlayıram Əsgərana gedən su xəttini partlatmalarını. Su xətti düz bizim evimizin yanından keçirdi. Onu qardaşımla partlatdılar. Onlar bizdən böyük idilər yaşda. Sonra daşatma olurdu ermənilərlə aramızda. Biz daş atanda o, silahla vururdu erməniləri. Hətta bir dəfə tutub aparmışdılar. Zaminin Malıbəyliyə hücum olanda da köməyə getdiyini xatırlayıram. Amma gedib çata bilməmişdilər. Orda atışmaya düşmüşdülər. Yaralananları da var idi. Keçə bilməmişdilər kəndin içərisinə. Qayıtmışdılar.
- 26 fevral gecəsindən nəyi xatırlayırsız Zaminlə bağlı?
- Gecə mən Zamini görə bilmədim. Amma dedilər Zamin 2-3 dəstəni aparıb keçirib qayıdıb. Biz yolu tanımırdıq. Çar-naçar qalmışdıq yolun ortasında. Bizə göstərib dedilər bu yolu tutub gedin, qabaqda Zamin bir dəstəni aparır, çox keçməz gəlib sizi də aparar.
- Bəs ermənilərin Zamini vurmağını necə eşitdiniz?
- Biz Zaminin getdiyi yolu nişan verildiyi kimi tutub gedirdik. O, görünür yenidən qayıdıb bizim dəstəni də aparıb Ağdama keçirməyi planlaşdırıbmış. Onu şumluqda vurmuşdular. Vurulmasını gördük. Daha doğrusu, dəqiq kim olduğunu ayırd edə bilməsək də, bir adamın vurulduğunu gördük o şumluqda. Ancaq onun bələdçiliyinin hesabına biz həmin yolla gəlib Ağdam ərazisinə çıxa bilmişdik. Ona ömrümüz boyu borcluyuq. Həm də təkcə biz yox, yüzlərlə xocalılı. Zamin bizim kimilərin nəslinin kəsilməyinin qabağını almış oldu. Allah ona rəhmət eləsin!
- Siz valideynlərinizi həmin gecə itirmisiz. Şəhid olmuşdular, ya itkin düşmüşdülər?
- Şəhid olmuşdular.
Bayaqdan bizim söhbətimizi dinləyən Cəmşid dilə gəlir:
- Zamin Xocalı üçün çox şeyindən keçmişdi. Allah ona qəni-qəni rəhmət eləsin! Qəbri nurla dolsun! O çox çalışdı ki, biz Xocalımızı qoruya bilək, xocalılıları qoruya bilək. Elə xocalılıların yolunda da qəhrəmancasına şəhid oldu. Onun igidlikləri sayəsində bu gün nə qədər Xocalı sakini dünyada yaşayır. Bu insanlar, biz də daxil olmaqla, ona bütün ömrümüz boyu borcluyuq. Zaminin əlacı olsaydı, bir xocalılının da burnunun qanamasına imkan verməzdi. Allahdan onun doğmalarına səbr diləyirəm.
- Siz də öz valideynlərinizi həmin gecə itirmisiz?
- Həmin gecə atam-anam, milis qardaşım şəhid oldular. Qardaşım rəhmətlik Əlif Hacıyevin batalyonunun – Xocalı aeroportunun milis dəstəsinin döyüşçülərindən idi. Son nəfəsinə qədər vuruşdu, əlindən gələni elədi, ancaq şəhid oldu.
- Zaminin qeyri-adi idi hərəkətləri. Ondan nələri öyrənmək olardı?! Bunları bir yerə qruplaşdırıb danışmaq çətindir. Həm də onun epizodlarını bir yerə yığmaq da hər adamın işi deyil. Çoxunu Xocalıda bilənlər də azdı. Zaminin bizlərə göstərdiyi qayğılar da xüsusi bir mövzudu, Xocalının qorunması yolunda göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunələri də, ermənilərdən hayıf çıxmaq üçün göstərdiyi şücaətlər də. Zamin qəhrəmanlığı, qoçaqlığı və insanlığı bitib-tükənməyən bir insan imiş. Biz bunları yaşa dolduqca, həyatı başa düşdükcə daha dərindən anlayırıq. Onun hərəkətlərini olduğu kimi sizə danışa bilsək, elə sizdə də onun qəhrəmanlığı haqqında əsl təəssürat yaranar.
Cəmşid:
- Bilirsiniz, ermənilər Xocalı soyqırımını niyə törətdilər? Çünki Xocalıya bata bilmirdilər. Əlif Hacıyev kimi, Zamin kimi oğlanlarımız başda olmaqla, Xocalının qeyrətli oğlanları sonuncu günə qədər yurdumuzu qorudular və şəhid oldular. Allah onların hamısına rəhmət eləsin! Onların haqqı boynumuzdadı. Allah hamısına rəhmət eləsin, qəbirləri nurla dolsun!
- Amin!
Nəzirməmməd ZÖHRABLI jurnalist-publisist
