Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi Respublika Xatirə Kitabı redaksiyası ilə “Bakı-xəbər” qəzetinin birgə layihəsi əsasında “Şəhidlər ölməz, Vətən bölünməz” seriyasından “İgid ömrü” adlı növbəti kitabı çapa hazırlayırıq. Kitab Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Füzuli Salah oğlu Rüstəmovun vətənpərvərlik nidalı həyat, döyüş, qəhrəmanlıq yollarından bəhs edir.
Hacı Atakişi Atakişiyev: “Xocalıda “qələbə müjdəçisi” kimi tanınırdı Füzuli”
- Atakişi müəllim, bəs qeyd etdiyiniz o dörd ili Xocalı necə tab gətirmişdi Xankəndi ilə Əsgəranın arasında?
- Camaatın, əsasən də Füzuli kimi igid oğulların sayəsində. Xocalı ətrafında qeyd etdiyim həlqə daralana qədər bu qoçaq oğullar silah-sursatın da, yeri düşdükcə ərzağın, geyimin bir hissəsini də Ağdamdan gizli yollarla at yükü ilə gətirirdilər. Heç ermənilər bilmirdi ki, biz Ağdamla necə əlaqələnirik. Amma vəziyyət gündən-günə pisləşməyə doğru gedirdi. Mənsə başa düşürdüm ki, Xocalı işğal olunsa daha biz Qarabağla üzülüşəsi olacağıq. Ona görə də teleqraflarda bildirirdim ki, Xocalı getdisə Dağlıq Qarabağ getdi, Dağlıq Qarabağ getdisə Azərbaycan getdi, başqa sözlə, müharibəni uduzduq. Həyəcan siqnalı idi bu. Həm də Xocalının içərisini bilən, gününün-güzəranının şahidi kimi yazırdım bunları. Üstəlik təbii ki, faciənin bir addımlığında olduğumuzu dərk eləyən, ürəyi yanan bir azərbaycanlı kimi yazırdım.
Sanki itmiş nəyisə tapa biləcəyəm kimi həyəcanla soruşuram:
- Sizə cavab vermədilər?
- Əvvəlki teleqramlara cavab verdilər. Vəziyyəti dərindən öyrənmək üçün məni çağırdılar Bakıya - respublika prokurorluğuna. Gəlib-qayıtmağım iki-üç gün çəkdi. Burda mənə bir neçə şey, o cümlədən avtomat gülləsi-filan da verdilər aparmağa ora – idarəyə. Bunları da götürüb gəldim Ağdama. Gördüm Ağdamdan getməyə yol tamamilə bağlanıb bu bir-iki gündə. Əsgərandan yolu bağlayıblar. Telefonla Xocalı icra hakimiyyətinin o zamankı başçısı Elman müəllimlə danışdım. Dedi üstündəki “yükü” gecəylə götür gəl bura. Gəldim. Elman mənə dedi Atakişi, mən yerli adamam, bu camaatın da dilini yaxşı bilirəm, mən qalım burda, sən get otur Ağdamda, vəziyyət çox çətinləşib, belə getsə bizi qıracaqlar. Mən gəldim Ağdama. Oturdum qərargahda. Başladım işimi davam etdirməyə.
- Vertolyotla gəldiniz...
- Bəli, vertolyotla. Başqa variant qalmamışdı.
- Ağdamda nə baş verdi?
Ağdamda qərargaha o vaxtkı Meşə təsərrüfatı naziri Musa Məmmədov rəhbərlik edirdi. Gəldim ki, qərargahı qaydaya salırlar. İclas olacaq, Müdafiə naziri Rəhim Qazıyev də, Fəhmin Hacıyev də iclasda iştirak edəcəklər. İclas keçirildi. Bu iclasda dedim Rəhim, sən xalq düşmənisən, Xocalıya kömək etmək lazımdı, Xocalı kömək gözləyir, ancaq bu köməyi görmür, Xocalı getsə səni güllələyəcəm. Nə danışıramsa, hamısı qəzetlərdə bir-bir çap olunub. Rəhim Qazıyev qayıtdı dedi ki, düzdü prokurorluq böyük orqandı, amma bunun hərbiyə nə aidiyyatı var. Bu sözü Xocalıda olarkən Ağdamda əlaqə saxladığım səhiyyə naziri də mənə demişdi. Onu da söymüşdüm. Bu danışdıqlarım hamısı var qəzetlərdə. Səhiyyə naziri çıxdı qaçdı.
Amma bir dəfə də Xocalıda olarkən Rəhim Qazıyevlə telefonla danışmışdım. Demişdim kömək göndərin. O zaman bizi eşidib, ya vəziyyəti qiymətləndirib ölümündən sonra Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adını almış, rəhmətlik Aqil Quliyevi 21 nəfərlə göndərmişdi. Onlar da şəhid oldular. Allah rəhmət eləsin onlara da, Füzuliyə də, cəmiyyən şəhidlərimizə də!
“Özbaşına gəlmədim, məni Allah göndərdi”
“Xocalılar haqqında, Füzuli Rüstəmov haqqında nə deyim?! Bu dünyada hər bir kəsin əzizi var, qardaşları var, əziz qardaşları var. Mən Xocalıda bax belə əziz qardaşlarımı itirdim. Baxmayaraq ki, o zaman bu insanların hər biri ilə ictimai statuslarımız fərqli idi, eyni deyildi, amma biz Əliflə, Füzuli ilə, Sərvərlə və digərləri ilə elə qardaşlaşmışdıq ki...”
Artıq yaşlaşmış sabiq prokuror bu sözləri deyəndə göz yaşlarına boğulur. Ömrünün böyük bir hissəsini rəsmi qulluqda keçirməyi belə Atakişi müəllimi kövrəlməkdən saxlaya bilmir bu yerdə... Onu düşdüyü durumdan çıxartmaq üçün tez-tələsik soruşuram:
- Çətin günlər doğmalaşdırıbmış sizləri yəqin, Atakişi müəllim?
- Əlbəttə. Həm çətin günlər idi, həm də artıq axı hamımızın ürəyimiz partlamaq həddinə gəlib çatmışdı. Kömək gəlmir, ümid kəsilir, insan psixoloji baxımdan da özünü idarə eləməkdə çətinlik çəkir belə məqamlarda. Bağrım çatlayırdı.
- Füzulinin də şəhid olduğu Xocalı qətliamı gecəsi haqqında danışın...
- O zaman qeyd etdiyim kimi mən Ağdamda fəaliyyət göstərirdim. Gecə vaxtı xəbər verdilər ki, hücum başladı. Götürüb zəng elədim Rəhim Qazıyevə, digərlərinə. Rəhim cavab vermədi telefona. Başqa kimsə də cavab vermədi telefonlara...
- Bakını yığırsınız...
- Hər yeri. Cavab çıxmadı. Başladılar meyitləri gətirməyə. Dəhşətli mənzərə yarandı. Biri qardaşını axtarır, biri atasını, biri arvadını, qızını. Mən isə tək-tənha qalmışam ortada...hamını axtarıram. Əslində Xocalıda da bu vəziyyətdəydim. Ona görə rəhmətlik Şöhrət (Xocalı İcra Hakimiyyətinin birinci müavini, şəhid Şöhrət Həsənov – N.Z.) mənə demişdi ki, “əyə qardaş, sənin yiyən yoxdu, burda gör səndən başqa Xocalıdan olmayan azərbaycanlı var?!”. Dayanmışıq bu müsibətin içində: Musa Məmmədov, Ağdamın deputatı Tamerlan Qarayev, bir də mən. İmişlidən (İmişli rayonunun Bəcirəvan kəndi həmsöhbətimin doğulub boya-başa çatdığı kənddir – N.Z.) qardaşım gəlib mənim ardımca yeddi gün qalmışdı Ağdamda, bu yeddi gündə mənimlə görüşə bilməmişdi. Birdən Tamerlan Qarayevə təklif elədim ki, gəlin bu qərargahdan çıxaq, ya gedib icra hakimiyyətində, ya da evlərin birində oturaq. Musa Məmmədova dedik. O, əvvəlcə razılaşmadı, nə isə razı saldıq onu da birtəhər. Mən buna Allahın qisməti, qəzavü-qədər deyərdim, elə biz qapıdan çıxan kimi qərargahın binasını “qrad”la vurdular. Binanın yarısı dağıldı. Bunu görən camaat təşvişə düşdü. Bir var müharibə edib, düşmənlə savaşıb öləsən, bir də var əliyalın, dinc şəkildə düşmən gülləsinə tuş gələsən. Gördüm ki, bir yandan qradların, qranatamyotların atəşi, bir yandan Xocalının başına gətirilən faciənin yaratdığı vahiməni görmələri səbəblərindən Ağdam camaatı burda duruş gətirə bilməyəcək. Tez gəldim Bərdəyə. Bərdədə milis rəisinə dedim ki, yolu bağlayın, yoxsa Ağdam da boşalacaq. Dedi nəylə? Dedim Ağdamın çıxışına KAMAZları yığın. Ənvər müəllim idi rəis. Sağ olsun eşitdi. Bağladılar. Təxminən bir əlli metrlik məsafədə. Ermənilər bir qədər atıb dayandılar, vəziyyət sakitləşdi. Ondan sonra işimiz qaldı meyitləri daşımağa.
Ənvər sonralar deyirdi Atakişi, onda gəlib çıxmasaydın, nə olacaqdı?! Bütün Ağdam camaatı axıb gələcəkdi Bərdəyə, Azərbaycanın başqa yerlərinə, rayon boşalacaqdı. Dedim mən özbaşına gəlmədim, məni Allah göndərdi.
Bilirsiniz, insan faciəsi ağırdı, çətindi, dözülməzdi. Təsəvvür edin ki, düz bir sutka sərasər Elman Məmmədovun həyat yoldaşı Telli xanım ancaq dayanıb düz qabağa – xocalıların gəldiyi yol istiqamətinə baxdı ki, görsün Elman gəlir, ya yox. Səmtini, yönünü dəyişdirmədi. Qorxurdum belə vəziyyətdə donar, ya infarkt alar, ona görə tez-tez gəlib ona ürək-dirək verirdim ki, Telli bacı, mən burdayam.
- Atakişi müəllim, Füzulini yaralı halda gətiriblər Ağdam xəstəxanasına. Siz onu yaralı görmədiniz ki?
- Yox, yaralı görməmişəm. Sonra eşitdim. Yadımdaykən ədalət naminə bir şeyi də deyim, o faciəli günlərin ictimailəşdirilməsində ən çox rolu oldu “Qarabağ” qəzetinin işçiləri Çingiz Tofiqoğlu ilə Əli Mahmudun. Hamı qaçdı, onlardan başqa. Onlar sona qədər mənim yanımda oldular, bütün prosesləri yazdılar, lentə aldılar. On gün onlar mənimlə bir yerdə oldular.
Füzulini soraqladım. Dedilər dünyasını dəyişdi. Apardılar Tərtərə dəfn eləməyə. Mən də öz “NİVA” xidməti maşınımla getdim ora hüzür məclisinə. Xeyli adam var idi. Tanışlardan heç kimi görə bilmədim. Görünür, ya başqa vaxtı gəlmişdilər, ya da ki, hamının başı özünə, öz ölüsünə, yaralısına qarışdığından həmin vədə orda yox idilər. Oturdum, başsağlığı verdim qayıtdım.
Qəhrəmanlığı dastana çevrilən Füzuli!
Atakişi müəllimlə söhbətimiz çox maraqlı və ibrətamiz məcrada yekunlaşdı. İllərin təcrübəsini yaddaşında yaşadan sabiq prokuror mərhum atasından FÜZULİ QƏHRƏMANLIĞINA da işıq tutacaq bir misal söylədi: “İgidin mayası ağıldı. İgidi ağıl, düşüncə idarə eləməlidi. Ümumiyyətlə, igidlik ağılın hesabına yaranır, özünü doğruldur, həyata vəsiqə alır. Atamın sözlərini Füzuliyə də aid edirəm. O, Xocalıda nə qədər təkbaşına və ya ümumi proseslərdə iştirak etmişdi, ağlının gücü ilə həmişə ancaq qələbə qazanmışdı. Bir növ Xocalıda “qələbə müjdəçisi” kimi tanınırdı Füzuli. Ondan bütün gözləntilər hamı tərəfindən ancaq qələbəyə hesablanırdı. Ayrı bir şey heç kəsin ağlına gəlməzdi o zamanlar”.
Əziz oxucular! Bu fikrin fonunda Xocalı qətliamının nə qədər ağır, doğrudan da “əsrin faciəsi” olduğu bir daha aydınlaşır. Xocalı qətliamının ağırlığına, dəhşətliliyinə fikir verin ki, belə bir ağıl yiyəsi də ondan xilas ola bilmədi. Bu qətliam xalqımızın belə bir qəhrəman oğlunu, həmçinin yeganə bacının yeganə qardaşını da əlimizdən aldı. Çünki ermənilər nə döyüşü döyüş kimi aparırdılar, nə də elə indiki kimi dinc əhaliyə, o cümlədən arvad-uşağa, qocalara aman verirdilər. Bu onların murdar xislətindən irəli gəlirdi. Füzuli də elə dinc insanların – qarda-sazaqda meşələrə səpələnmiş, amansız düşmənlə üz-üzə qalmış xocalılıların harayına yetmək üçün özünü qurban verdi. Özünün planlaşdırdığı əməliyyatların heç birində düşmən onu nəinki aradan götürə, heç həndəvərinə də gələ bilməmişdi. Allah onu – məharəti, qoçaqlığı, insanpərvərliyi, nəhayət tarixin yaddaşında qəhrəmanlığı dastana çevrilən Füzuli qardaşımızı qəni-qəni rəhmət eləsin!
(Ardı var)
Nəzirməmməd ZÖHRABLI jurnalist-publisist
