Azərbaycan və İran arasında genəşlənən münasibətlər işğalçı Ermənistanda böyük narahatlıqla izlənməkdədir. O baxımdan ki, bu layihələr Ermənistanın regional təcridini daha da dərinləşdirir. Eyni zamanda, yaranmış vəziyyət Ermənistanın İranla birgə həyata keçirmək istədiyi layihələrin də üzərindən xətt çəkir. Məhz belə bir vaxtda bəlli olub ki, Tehran-Şimal magistral avtomobil yolu cari ilin martında istifadəyə veriləcək.
İranın yollar və şəhərsalma naziri Məhəmməd İslami bildirib ki, 400 milyon dollardan çox vəsaitin sərf olunması ilə tikilən yol İran iqtisadiyyatının inkişafına böyük töhfə verəcək. Tehran-Şimal avtomobil yolu İranın paytaxtı ilə Mazandaran vilayətinin bir sıra şəhərlərini birləşdirir. Bu vilayət Azərbaycanla sərhəddə yerləşir və yolun istifadəyə verilməsi qarşılıqlı əməkdaşlıq əlaqələrinin inkişafına təkan verəcək. “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi çərçivəsində inşa edilən yolun beynəlxalq əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, yol təkcə İranla Azərbaycanı deyil, həm də ölkəmizin ərazisindən keçməklə Rusiyanı İranla birləşdirəcək.
Xatırladaq ki, Tehran dünyanın ən böyük sənayeləşmiş şəhərlərindən biridir. 16 milyondan çox əhalinin yaşadığı bu şəhərdə istehsal olunan sənaye məhsulları Rusiya və digər MDB ölkələrinə ixrac edilir. Tehranda, xüsusilə tikinti materialları, neft məhsulları istehsal olunaraq ixrac edilir. Yüklər isə Tehran-Şimal magistral yolu ilə Azərbaycan üzərindən daşınacaq. İranın yollar və şəhərsalma nazirinin bu yolun beynəlxalq əhəmiyyət daşıdığını vurğulaması təsadüfi xarakter daşımır.
Məhəmməd İslami onu da qeyd edir ki, İran və Azərbaycan magistral avtomobil, eləcə də dəmir yollarını birləşdirəcək. Onun sözlərinə görə, artıq iki ölkə magistral yollarını birləşdirmək üçün razılıq əldə edib. Nazir bildirir ki, Rəşt-Astara dəmir yolunun təkmilləşdirilməsi İran prezidenti Həsən Ruhaninin icra etdiyi önəmli layihələrdən biridir:"Yerli əhalinin kənd təsərrüfatı ərazisini layihənin icrası üçün satması tez bir zamanda layihənin icrasına töhfəsini verəcək". Azərbaycan və İran arasında nəqliyyat sahəsində əməkdaşlığı yüksək qiymətləndirən M.İslami bildirib ki, tranzit və ticarətin artması iki ölkənin əlaqələrinə müsbət təsir göstərir və bu təsiri Astara limanında çox yaxşı şəkildə müşahidə olunur. Nazir onu da qeyd edib ki, Azərbaycanla Bakı-Astara-Rəşt magistral yolunun tikintisi və iki ölkənin magistralının birləşdirilməsi ilə bağlı razılıq əldə olunub: "Bu məqsədə çatmaq üçün Astaraçayın üzərində yeni körpü tikiləcək. Yeni körpünün tikintisinin təməlqoyma mərasimi tezliklə baş tutacaq". O həmçinin qeyd edib ki, Rəşt magistral yolu Astara və daha sonra Ərdəbilə birləşdiriləcək.
Ümumiyyətlə, İran tərəfindən regionda planlaşdırılan nəqliyyat layihələrindən biri də Fars körfəzi-Qara dəniz nəqliyyat dəhlizidir. İranın təklif etdiyi layihənin məqsədi Cənubi Qafqaz və Qara dəniz vasitəsilə Avropaya çıxış əldə etməkdir. İran aydın görür ki, layihə Azərbaycan vasitəsilə həyata keçirilərsə, bu, kommersiya baxımından daha səmərəli olar. Belə ki, zəruri infrastruktur artıq Azərbaycanda mövcuddur. İndiyə qədər isə Ermənistan bu məsələdə İranın tərəfdaşı olmağa çalışırdı. Lakin Ermənistanda layihə üçün zəruri infrastruktur yoxdur. Ermənistan layihədə dəmir yolu vasitəsilə iştirak etmək istəyirsə, bunun üçün dəyəri 3,5 milyard dollardan çox olan Cənubi İran-Ermənistan seqmenti tikilməlidir. Bu isə Ermənistanın maliyyə imkanları xaricindədir. İranın özü də maliyyə problemlərinə görə Ermənistana kömək edə bilmir. Xarici maliyyələşmə əldə etmək isə çətindir, heç kim səmərəsiz layihəyə investisiya yatırmaq istəmir. Digər tərəfdən isə Ermənistanın dəmir yolu Rusiyanın idarəçiliyi altındadır və bu layihə Rusiyanın regiondakı maraqlarına xidmət etmir. Eləcə də Ermənistanın avtomobil yollarında vəziyyət yaxşı deyil və modernizasiyaya ehtiyac var. Bu məqsədlə də Ermənistan 2012-ci ildən başlayaraq özünün ən böyük nəqliyyat layihəsi sayılan “Şimal-Cənub” Magistral Yol layihəsini həyata keçirir və layihənin yalnız 20 faizini icra edə bilib. Maliyyə problemlərinə görə 2018-ci ilin dekabrından etibarən tikinti dayandırılıb. Buna görə də avtomobil yolları ilə də Ermənistanın bu layihədə iştirakında məhdudiyyətlər mövcuddur. Bu səbəbdən İran bütün diqqəti Azərbaycana yönəldib və Ermənistanı da narahat edən məhz budur. Regionun digər ölkəsi olan Gürcüstan da bütün əhəmiyyətli layihələrdə Azərbaycan və Türkiyə ilə əməkdaşlıq edir. Məhz belə vəziyyətdə Ermənistanın daha bir mühüm layihədən kənarda qalması qaçılmaz sayılır. Hər halda, proseslər məhz bu istiqamətdə də cərəyan edir.
Tahir TAĞIYEV
