Son günlərdə dünya birjalarında neftin qiymətinin sürətlə bahalaşması müşahidə olunmaqdadır. Artıq Londonun ICE birjasında “Brent” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 69,2 dollar, Nyu-Yorkun NYMEX birjasında “Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti isə 61,8 dollar təşkil edir. Azərbaycan neftinin də qiyməti bahalaşır. Son məlumatlara əsasən, “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 0,34 dollar artaraq 71,16 dollar təşkil edib.
Ümumiyyətlə, neftin qiymətində son 10 ilin ən yaxşı rüblük performansı qeydə alınır. Hesab edilir ki, neftin qiyməti OPEC+ koalisiyasının hasilatı azaltması, ABŞ-ın İran və Venesuelaya tətbiq etdiyi sanksiyalar nəticəsində istehsaldakı itkilərin tələbata mənfi təsirləri fonunda təxminən son 10 ilin ən yaxşı rüblük performansını göstərir. Belə ki, neftin qiyməti təklif çoxluğunun qarşısını almaq üçün OPEC və tərəfdaşlarının hasilatı azaltmaları ilə 2018-ci ilin sonuncu rübündəki itkilərinin çoxunu bərpa edib. Bu məsələdə təşkilatın, xüsusən son Bakı toplantısının artıq öz müsbət nəticələrini verdiyi vurğulanır.
Xatırladaq ki, Bakıda OPEC və qeyri-OPEC ölkələri Nazirlərinin Birgə Monitorinq Komitəsinin 13-cü iclası keçirilib. 14 neft ölkəsi və OPEC Katibliyinin yüksək səviyyədə təmsil olunduğu bu tədbir isə Prezident İlham Əliyevin OPEC və qeyri-OPEC ölkələrinin tədbirlərinin Bakıda keçirilməsi təklifi ilə baş tutub. Belə ki, hələ 2016-cı ilin yanvarında Davos Forumunda Azərbaycan Prezidenti qiymət sabitliyinə nail olmaq üçün belə bir əməkdaşlıq təşəbbüsünü irəli sürərək bildirib ki, OPEC üzvləri və OPEC üzvü olmayan böyük istehsalçılar arasında istehsalın azaldılması istiqamətində daha yaxşı koordinasiya olsa, nəticə əldə edilə bilər. Məhz bundan sonra müvafiq formatın yaradılması istiqamətində əməli addımlar atılıb. Neft bazarında balansın qorunması və qiymət sabitliyinə nail olmaq məqsədilə Azərbaycan OPEC+ əməkdaşlığı çərçivəsində fəal rolunu bu gün də davam etdirərək, bu formatda keçirilən tədbirlərə ev sahibliyi edir və neft bazarının tənzimlənmə prosesinə töhfə verir. Bir daha vurğulayaq ki, Azərbaycanın təklifi ilə OPEC+ formatının yaradılması qurumun artıq neft qiymətlərinin tənzimlənməsində mühüm mövqe sahibi kimi çıxış etməsilə müşayiət olunur. OPEC+ foromatında keçirilən son Bakı iclasından sonra isə neft qiymətlərində yüksəliş qeydə alınır.
Bununla yanaşı, bir sıra digər faktorlar da prosesə öz töhfəsini verir. Məsələn, Yaponiyanın topdan neft ticarəti ilə məşğul olan şirkətləri ABŞ-ın İrana tətbiq etdiyi sanksiyalarla əlaqədar may ayından başlayaraq bu ölkədən xam neft alınmasını yenidən dayandırmağı planlaşdırır. Bildirilir ki, ötən ilin noyabrında ABŞ İrana qarşı, xam neftin ixracı da daxil olmaqla, iqtisadi sanksiyaların tətbiqini bərpa edib. Buna baxmayaraq, Yaponiya və bir sıra digər ölkələr üçün cari ilin mayınadək istisnalar tətbiq edilmişdi. Bundan sonra Yaponiyanın xam neft ticarəti ilə məşğul olan “JXTG Holdings”, “Cosmo Energy Holdings” və digər şirkətləri cari ilin əvvəllərinədək İran neftinin idxalını bərpa etmişdilər. Hazırda həmin məsələ ilə əlaqədar Yaponiya və ABŞ hökumətləri arasında danışıqlar dalana dirəndiyinə görə bu istisnanın müddətinin uzadılacağı ehtimal olunmur. Məhz bu xəbər də neft qiymətlərinin yüksəlməsinə səbəb olur.
Bundan başqa, Birləşmiş Ştatlardakı aktiv qazma qurğularının sayı da azalmaqda davam edir. “Baker Hughes” şirkəti bildirir ki, ABŞ-dakı aktiv neft və qaz qazma qurğularının sayı 10 ədəd azalaraq 1006 olub. Bu da bazarlara təsir edir. Liviyada, İraqda, Venesuelada, elə İranın özündə hasilatın getdikcə azalması qiymətlərə təsir edir. Digər tərəfdən artıq məlumdur ki, “Brent” markalı neftin qiyməti orta hesabla 80 dollar səviyyəsinə çatmasa, ən böyük hasilatçılardan biri sayılan Səudiyyə Ərəbistanının büdcəsi kəsirli olacaq. Səudiyyə Ərəbistanının ixrac həcmini məhz bu səbəbdən ötən ildəki səviyyədən sutkalıq 800 min barrel azaltmağı planlaşdırdığı bildirilir, bu isə OPEC+ sazişi ilə tələb olunan azalmadan xeyli çoxdur. Son məlumata görə, Səudiyyə Ərəbistanı artıq bu il hasilatı gündəlik 400 min barrel azaldıb, may ayında da bir o qədər azalma olacaq. Məhz bu vəziyyətdə ayın sonuna kimi neftin qiymətlərinin 80 dollara çatması istsina edilmir. Eləcə də OPEC+ foromatının proseslərə müdaxiləsi fonunda qiymətlərin daha da yüksəlməsi gözlənir. Bu vəziyyət, öz növbəsində, digər hasilatçılar kimi Azərbaycanın da neft gəlirlərinin artmasına rəvac verir.
Ümumiyyətlə, yüksək qiymət şəraitində neft gəlirlərinin nəzərdə tutulduğundan çox olması proqnozlaşdırılır. Xatırladaq ki, cari ilin dövlət büdcəsində neftin qiyməti 60 dollardan götürülüb. Hazırda satış qiymətləri bundan yüksəkdir. Qiymətlərin daha da artmasının gözlənilməsi isə neft gəlirlərinin xeyli çox olacağını deməyə əsas verir.
Tahir TAĞIYEV
