Türkiyənin Rusiyadan S-400 tipli zenit-raket kompleksləri almaq niyyətində israrlı olması ABŞ-da yaranan narazılığın daha açıq müstəviyə keçməsinə səbəb olub. Bu vəziyyətdə Vaşinqton artıq daha aydın formada Ankaranı sanksiyalarla hədələyir.
ABŞ dövlət katibinin Avropa və Avrasiya məsələləri üzrə köməkçisi Uess Mitçell də vurğulayıb ki, Türkiyə Rusiyadan S-400 kompleksləri alacağı təqdirdə ABŞ rəhbərliyi Ankaraya qarşı sanksiyalar tətbiq edəcək: “Biz açıq-aydın Türkiyəyə anlatdıq ki, S-400-lərin əldə edilməsi fəsadlarla nəticələnəcək. Biz “Sanksiyalar vasitəsilə ABŞ-ın düşmənlərinə qarşı mübarizə” haqqında qanuna uyğun olaraq sanksiyalar tətbiq edəcəyik”. Onun sözlərinə görə, adıçəkilən sövdələşmə Türkiyə-ABŞ münasibətlərinə zərbə olacaq və əvvəlki əlaqələrin bərpasını çətinləşdirəcək.
Xatırladaq ki, ötən ilin dekabrında Türkiyə və Rusiya S-400 kompleksləri ilə bağlı kredit sazişi imzalayıb. Müqaviləyə əsasən, Ankara iki zenit-raket batareyası satın alacaq. Tərəflər S-400 komplekslərinin Türkiyədə istehsalı istiqamətində texniki əməkdaşlıq barədə də razılığa gəlib. ABŞ və NATO üzvləri bu sövdələşməyə görə Ankaranı dəfələrlə tənqid edib. ABŞ S-400 komplekslərinin alınmasının Türkiyəyə F-35 təyyarələrinin çatdırılmasına mənfi təsir göstərəcəyini bildirib. Ankara buna cavab olaraq digər ölkələrdən qırıcı təyyarə alacağını deyib. Düzdür, bir neçə gün əvvəl ABŞ Türkiyəyə 2 ədəd F-35 təyyarəsi verib. Amma həmin təyyarələr hələ də ABŞ-da saxlanır və bu gedişlə Türkiəyə çatdırılması böyük sual altındadır. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan isə yaranmış vəziyyətdə ABŞ-ın addımlarının mütəffiqlik münasibətlərinə ciddi zərbə vurduğunu bildirir. Rusiya Federasiya Şurasının beynəlxalq məsələlər komitəsinin rəhbəri Konstantin Kosaçov isə, ABŞ-ın mövqeyinə rəğmən, ölkəsi ilə Türkiyənin əlaqələrinin daha dinamik inkişaf edəcəyini vurğulayıb. O bildirir ki, Ərdoğanın yenidən Türkiyə prezidenti seçilməsindən sonra Moskva ilə Ankara arasında münasibətlər yüksək səviyyədə qalacaq, ikitərəfli gündəliyin əsas istiqamətləri üzrə əməkdaşlıq davam edəcək: “Ərdoğan nə Türkiyənin NATO-dakı müttəfiqlərinin, nə də daxili qüvvələrin təsir edə biləcəyi müstəqil siyasət aparır. Hazırda əlaqələrimiz yüksək səviyyədədir və regionda kəskin dəyişikliklər baş verməsə, ikitərəfli əlaqələrimizin pisləşməsinə heç bir səbəb yoxdur”.
K.Kosaçovun sözlərinə görə, bu, hərbi-texniki sahədə də əməkdaşlığın davam etdirilməsi deməkdir: “Brüsseldən onun ünvanına tənqidlər artdıqca, - əsasən də Rusiyanın S-400 komplekslərinin alınması barədə, - Türkiyə prezidenti özünü daha inamlı aparır. Ərdoğan NATO-nu ikili standartlarda ittiham edir, çünki bu təşkilatın digər üzvü Yunanıstan Rusiya istehsalı olan S-300 əldə etdiyi halda, onu heç kim qınamır. Ərdoğan hətta Rusiyaya S-500 sisteminin birgə istehsalı təklifi ilə öz prinsiplərini yeritməkdə davam edir”.
Xatırladaq ki, Ərdoğan Rusiya lideri Vladimir Putinə S-500 zenit-raket komplekslərinin müştərək istehsalını təklif edib: “Rusiya S-400 kompleksləri üçün bizə çox sərfəli şərtlərlə kredit təqdim edib. İkinci və üçüncü mərhələlərdə biz müştərək istehsalata başlayacağıq”. Bundan başqa, Türkiyə lideri S-400 komplekslərinin alınması ilə bağlı ABŞ və NATO-nun tənqidlərinə də cavab verib: “Onlar nə üçün Yunanıstanda olan S-300 komplekslərinə görə səslərini çıxarmadılar? Türkiyəyə qarşı belə siyasəti başa düşmək olmur. Bizim müdafiə sənayemizin öz tələbləri var və biz onları təmin etməyə çalışacağıq”.
“Hürriyət” qəzeti diplomatik mənbələrə istinadən bildirir ki, S-400 kompleksləri haqqında məsələ son aylarda Türkiyə-ABŞ danışıqlarında dəfələrlə gündəmə gəlib. Məsələ sonuncu dəfə ABŞ dövlət katibi Maykl Pompeo və Türkiyənin Xarici İşlər Nazirliyinin başçısı Mövlud Çavuşoğlunun Vaşinqtondakı görüşündə müzakirə edilib. ABŞ üç əsas səbəbə görə Ankara-Moskva razılaşmasına qarşı çıxır. Birincisi bu, Rusiyanın təcrid edilməsi üzrə ABŞ-ın planlarına ziddir. 2017-ci ilin iyulunda ABŞ Konqresi tərəfindən qəbul edilmiş qanun layihəsi Rusiyadan silah alan ölkələr və şirkətlər barəsində sanksiyaların tətbiqini nəzərdə tutur. İkincisi, ABŞ-da qorxular var ki, S-400-lər NATO təyyarələri, xüsusi halda, F-35 beşinci nəsil qırıcı-bombardmançıları üçün təhlükə yaradacaq. Üçüncüsü, müttəfiqlərinə “Patriot” zenit-raket sistemlərini çatdıran ABŞ-ın ticarət maraqları var: “ABŞ Türkiyəni təhdid edir ki, S-400-lərin alınması barədə sazişin ləğv edilməməsi Ankaraya qarşı sanksiyalara səbəb ola bilər. Türkiyənin rəsmi şəxsləri bu tələbi qətiyyətlə rədd edib. Türk tərəfi öz mövqeyini onunla əsaslandırıb ki, Suriyada vəziyyətə görə bu ölkə ilə münasibətlər pisləşərsə, İran tərəfindən raket hücumu təhlükəsi mövcuddur. Eyni zamanda ABŞ təkid edirdi ki, S-400 alınsa belə, Türkiyə onlardan istifadə etməməlidir. “Hürriyyət” nəşrinə danışan mənbənin sözlərinə görə, bu real gözlənti deyil.
ABŞ-ın tələbini rədd edən Türkiyə NATO-nun təyyarələrinin təhlükəsizliyi haqqında ABŞ-ın narahatlığının aradan qaldırması üçün birgə iş aparmağı təklif edib. ABŞ prezidenti Donald Tramp türk həmkarı Rəcəb Tayyib Ərdoğanı inandırmağa çalışırdı ki, ABŞ əvvəlki Amerika administrasiyasından fərqli olaraq, Türkiyəyə “Patriot” zenit-raket sistemlərini verməyə hazırdır. Ankara cavabında bildirib ki, Amerika administrasiyası Konqresin razılığını təmin edə biləcəyi halda, “Patriot”ların alınması haqqında məsələyə baxa bilər”. Amma indi görünən odur ki, tərəflər daha çox biri-birinə qarşı ziddiyyətli mövqe tutur və bu da Ankaranı Vaşinqtondan daha çox uzaqlaşdırır. Bu arada bir daha xatırladaq ki, ABŞ Senatında Müdafiə Nazirliyinin “Milli Müdafiə Səlahiyyəti Qanunu” adlı qanun layihəsi qəbul edilib. Qanunda F-35 tipli qırıcı təyyarə, “Patriot” havadan müdafiə sistemi, “Tsinuk” tipli ağır yük helikopteri, AH-1 tipli “Kobra”, H-60 “Black Hauk” tipli F-16 təyyarələrinin Türkiyəyə satılmasının blok edilməsi bölməsi də yer alıb. Buna səbəb, qeyd olunduğu kimi, rəsmi Ankaranın Rusiyadan S-400 müdafiə sistemi almasıdır.
Qanunun tətbiqi üçün ABŞ prezidenti Donald Trampın təsdiqi lazımdır. Bu baş verəcəyi təqdirdə Türkiyənin ABŞ-dan uzaqlaşaraq Rusiya ilə daha çox yaxınlaşması gözlənir və belə vəziyyət geosiyasi müstəvidə də mühüm dəyişikliklərə rəvac verəcək.
Tahir TAĞIYEV
