ABŞ və Çin arasında sürətlə artmaqda olan gərginlik dünya iqtisadiyyatı üçün də müsbət heç nə vəd etmir. Belə görünür, tərəflərin siyasi və iqtisadi müstəvidə ziddiyyətləri yeni valyuta müharibəsinə də təkan vermiş olacaq.
Xatırladaq ki, ABŞ-ın yeni seçilmiş prezidenti Donald Tramp Çinin iqtisadi siyasətini və sərt tənqid edib. Xüsusən də Çinin milli valyutasını ucuzlaşdırması yeni prezident tərəfindən çox kəskin qarşılanır: "Məgər Çin onların valyutasını qiymətdən salmağın normal olduğunu, onların ölkəsinə ixrac edilən mallarımıza yüksək vergi qoymağı və ya Cənubi Çin dənizinin mərkəzində böyük hərbi kompleks tikməyi bizdən soruşub? Mən belə düşünmürəm. Bizim şirkətlərimizə rəqabət aparmaq çətin olsun deyə Çin öz pulunu ucuzlaşdırır".
Belə bir vaxtda dünyanın ən məşhur elektron ticarət saytı olan Çinə məxsus "Alibaba.com" saxta mal satdığına görə ABŞ-da "qara siyahı"ya daxil edilib. Çin şirkətinin rəhbərliyi qəsdən saxta məhsul satışına göz yumması iddiasını rədd edib. "Alibaba"nın İdarə Heyətinin sədri Maykl Evans ABŞ-ın bu münasibətinə üzüldüyünü, onların saxta mallarla mübarizədə böyük əmək sərf etdiklərini bildirib. Evans ABŞ-ın bu qərarının son zamanlar onsuz da gərginləşən Çin-ABŞ münasibətlərini daha da pisləşdirəcəyini qeyd edib. Ekspertlər yaranmış vəziyyətin 2017-ci ildə ABŞ-Çin ticarət münasibətlərini gərginləşdirəcəyini proqnozlaşdırır. Bunun nəticəsində isə ABŞ-la rəqabət aparmaq üçün Çinin milli valyutası olan yuan devalvasiya ediləcək. Bu da öz növbəsində dünyada gedən valyuta müharibəsini daha da qızışdıracaq. Digər ölkələrin buna qoşulması isə daha gərgin vəziyyət yaradacaq. Belə vəziyyətin yaranmasına səbəb olan Çin-ABŞ münasibətləri siyasi səbəblər üzündən daha da pisləşəcək. Xüsusən də Tayvan məsələsi daha böyük ziddiyyətə yol açır. Qeyd edək ki, 1979-cu ildən indiyə qədər ABŞ-ın heç bir prezidenti Tayvan lideri ilə nə görüşüb, nə də telefonda danışıb. Əsas səbəb isə Tayvanın Çinin ərazisi kimi qəbul olunmasıdır. Tramp isə 37 ildən sonra bu addımı atıb və Tayvan lideri Tsai İnq-ven ilə telefon söhbəti aparıb. O, həm də "Tək Çin" siyasətinə dəyişiklik ediləcəyini bildirib. Bundan əlavə, dekabrın 23-də ABŞ prezidenti Barak Obama 2017-ci ilin hərbi büdcəsi ilə bağlı qanun layihəsini təsdiqləyib. Yeni büdcə 619 milyard dollar təşkil edəcək. Bu xərclərin bir qismi Tayvanla hərbi əməkdaşlığın inkişafına yönəldiləcək. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Xua Çunin isə bildirib ki, Pekin ABŞ-ın hərbi büdcəsində Tayvanla əməkdaşlığa yer ayrılmasını qəbul etmir. Rəsmi Pekin Vaşinqtonun bununla Çinin daxili işlərinə qarışdığını bildirib: "Tayvan məsələsi Çinin ərazi bütövlüyü ilə bağlıdır və ölkənin daxili işi hesab edilir. ABŞ-ın hərbi büdcəsində Tayvanla hərbi əməkdaşlığın xatırlanması bizim daxili işlərimizə qarışmaqdır. Biz Amerika hökumətini öz üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməyə çağırırıq".
Bu gərginlik fonunda tərəflərin iqtisadi əlaqələri də pisləşir. Tramp hələ seçkiöncəsi çıxışlarında valyuta manipulyasiyalarına görə Çin mallarına 45% rüsum tətbiq etməyə söz verib. Bu da Çin hökumətinin sərt etrrazına yol açır. Bu durumda Çinin milli valyutasını ucuzlaşdırması isə, qeyd olunduğu kimi, yeni valyuta müharibəsinə təkan verir. Yaranmış durum Trampın iqtisadi planlarını korlamaq iqtidarındadır. Xatırladaq ki, Tramp Amerikaya hər şeydən öncə sənaye və infrastruktur dirçəlişi vəd etdiyi üçün seçilib və hər şeyə rəğmən, seçkiqabağı vədlərini yerinə yetirmək niyyətindədir. ABŞ 2000-ci ildən bəri istehsalatda beş milyon iş yeri itirib. Sənaye istehsalının ABŞ-a qaytarılması əksər transmili şirkətlər və Vaşinqtonun xarici tərəfdaşları üçün ciddi itkilər deməkdir. Çin isə bunların içində birinci yeri tutur. Məhz bu şəraitdə Çin yeni devalvasiyaya getməklə ABŞ-ın qoşulacağı valyuta müharibəsinə təkan verir. Valyuta müharibəsi isə dünya iqtisadiyyatı üçün əlavə böhran deməkdir.
Ekspertlər isə xatırladır ki, Böyük Britaniyanın Avropa İttifaqından (Aİ) çıxması ilə bağlı keçirilən referendumdan ("Brexit") sonra dünyada onsuz da məzənnə müharibəsi kəskinləşib. Hər bir ölkə öz milli valyutasını devalvasiya etməklə iqtisadi artıma nail olmaq istəyir. Belə vəziyyətdə prosesə Çin və ABŞ-ın qoşulması isə təhlükəni daha da artırır. İqtisadçılara görə, Çin Mərkəzi Bankı dəyərdən düşmə nəzarət altında olduğu müddət ərzində yuanın ucuzlaşmasını görməyə istəklidir. Amma ABŞ və Avropa buna qarşıdır və onlar da artıq maliyyə müharibəsində əsas tərəflərdən biri qismində çıxış etməyə hazırlaşır.
Tahir TAĞIYEV
