Tarixdə iz buraxanlar: Mövlanə

Tarix: 11.05.2016 / 01:48
Bölmə: Siyasət

Mövlanə islam alimlərinin və övliyanın böyüklərindəndir. 1207-ci ildə anadan olub. Atası Sultanül-üləma Məhəmməd Bahəddin Vələd, anası Möminə xanımdır. Soyu atası tərəfindən Hz.Əbu Bəkr Siddiqdən gəlir. Əsl adı Məhəmməddir. Ləqəbi Cəlaləddin olub, Anadoluya gəlib yerləşdiyinə görə Rumi deyə də anılıb.

Bundan əlavə Molla Hünkar, Xudavəndigar, Sultanül-aşiqin, Sultanül-məhbubin, Mollayi-Rumi kimi ləqəbləri də anılıb, Mövlanə deyə məşhur olub. Mövlanə - əfəndimiz mənasına gəlir. Onun soyundan gələnlərə Çələbi deyilməkdədir. 1273-cü ildə Konyada vəfat edib.

Atası Sultanül-üləma Məhəmməd Bahəddin Vələdin bəzi səbəblərlə özünə bağlı olan üç yüz adamla birlikdə Bəlxdən ayrıldığı zaman Mövlanə beş yaşında idi. Mövlanə ailəsi ilə birlikdə Nişapurda olduqları zaman Fəridəddin Əttar həzrətləri Mövlanədəki yüksək qabiliyyəti görüb: "Bu uşaqda bir Nuri-ilahi və yaradılışında bir istedad var", - deyərək məşhur və qiymətli kitabı "Əsrarnamə"nin və ya "Məntiq-ut-Tayr"ın bir nüsxəsini ona hədiyyə etdi. Yeddi il Larendədə (Karaman) yaşadı. Bu səyahətlər əsnasında atasından bir çox müxtəlif elmi biliklər aldı. Onlar Şamda olduqları zaman Şeyx Mühyiddin Ərəbi, Şeyx Sadəddin Haməvi, Osman Rumi kimi alimlərin söhbətlərində iştirak edib onların elm və iltifatlarına qovuşdu.

Atasının vəfatına qədər ərəb alimlərindən müxtəlif elmlər haqqında məlumatlar aldı. Təfsir, hədis, fiqh, məntiq, üsul, ədəbiyyat, riyaziyyat və tibb kimi bir çox elmi sahələrdə mütəxəssis səviyyəsinə gəldi. Bundan əlavə, Mövlanə Şamda olduğu zaman Kəmaləddin ibn Adimdən də dərslər aldı. Sultanul-üləma Məhəmməd Bahəddin Vələdin vəfatından sonra dərs oxutmağa başladısa da, atasının Seyid Bürhanəddin Tirmiziyə mənəvi işarəti ilə mənəvi elmləri ondan öyrənməyə başladı. Seyid Burhanəddin Tirmizinin xidmətində olub riyazət (nəfsin istədiklərini etməmək) və mücadilə edərək (nəfsin istəmədiklərini edərək) təsəvvüfdə yüksək məqamlara yüksəldi. Xızır əleyhissalamdan da mənəvi olaraq istifadə etdi.

Doqquz il müddətində Seyid Bürhanəddin Tirmizinin xidmətində olan Mövlanə Bürhanəddin Tirmizinin Kayseriyə dönüşündən sonra elm və irfan mənbəyi Mövlanə Konyada minlərlə tələbə yetişdirdi. Bu zamanlar Kayseridə Seyid Burhanəddin vəfat etdi. Şəms Təbrizi Kayseriyə gəlib Seyid Burhanəddinin qəbrini ziyarət etdikdən sonra Konyaya, Mövlanənin yanına gəldi. Mövlanə ilə Şəms Təbrizi altı ay birlikdə qalıb müxtəlif mövzularda söhbət etdilər, zikr və ibadətlə məşğul oldular. Bu hal bəzilərinin həsədinə, qısqanclığına səbəb oldu və "Şəms Təbrizi Mövlanəyə tədrisat, yəni dərs oxutmağı tərk etdirdi" kimi dedi-qoduların yayılmasına yol açdı. Nəticədə Şəms Təbrizi Konyanı tərk edərək Şam tərəfinə getdi.

Mövlanə Şəms Təbrizidən ayrıldıqdan sonra bir müddət tək qaldı. Bu böyük elm adamı və həssas insan Təbrizi ilə keçirdikləri günlərin, müzakirə etdikləri mövzuların təsiri ilə bu ayrılığa dözə bilməyib, onun gəlməsini rica etmək üçün oğlu Sultan Vələdi Şama göndərdi. Şəms Təbrizi də Mövlanə ilə keçirdiyi günləri tez-tez xatırlayır, Cəlaləddin ilə aralarında etdikləri söhbətləri unuda bilmirdi. Sultan Vələdin rica ilə gəlişi onu yenidən həyata qaytardı və o, heç düşünmədən bu təklifi qəbul edib Konyaya döndü.

1247-ci il idi. Bir gecə Mövlanə ilə oturarkən yeddi kişi gəlib Şəms Təbrizini çölə çağırdı və onu şəhid etdilər. Mövlanə Cəlaləddin Ruminin həyatında ən ciddi və tarixi günlərdən biri olan bu gün onu Şəms Təbriziyə qarşı olan məhəbbətini səkkiz min beytlik "Divani Kəbir"i ilə ortaya qoymağa sövq etdi. Bu "Divan" Şəmsə izafətən "Divani Şəms" deyə də anılmışdır. Daha sonra Mövlanə müridlərindən Səlahəddin Zerkübi Konevini özünə yaxın seçdi. Onun vəfatından sonra isə Çələbi Hüsaməddini xəlifə seçdi. Bu zamanlar məşhur əsəri "Məsnəvi"ni yazdı. Nəhayət, bir payız günü, 1273-cü il dekabr ayının 17-də Konyada vəfat etdi. Məzarı Konyada Mövlanə türbəsindədir.

Mövlanə Cəlaləddin Ruminin ən mükəmməl, nöqsansız bağlılıq yönündən məsləyinin sonuna qədər gedən və bundan böyük xoşbəxtlik hissi keçirən bir elm adamı olaraq istirahət etdiyi və yatdığı görülməyib, aclığı hər zaman son həddinə çatıb. O: "Tam qırx il müddətində mənim mədəmdə bir gecə də olsun təam (yemək) olmadı", - deyib. "Mənim sinəmdə bir əjdaha vardır. Onun qidaya təhəmmülü yoxdur", - deyib. "Oruc süfrəsi sirrin sevdasını artırar, lakin belə bir süfrədən Allah Təalaya büsbütün bağlanmış olan sadiq qullar yeddi beyza taparlar", - deyib. Ona görə həqiqi oruc Allah Təaladan başqa hər şeyi tərk etmək olub özündə hasil olan bir haldır. Ən çox yediyi iftar yeməyi olardı, onda da yediyi 12 loxmanı keçməzdi.

Mövlanə namazda tam Allah qorxusu üzrə olar və tamamən Haqqın sifətləri ilə bulunmağı əldə edərdi. O: "Namaz Allah Təalaya qovuşmadır. Lakin bu qovuşmanın nə şəkildə olduğunu zahir əhli bilməz", - deyib. Mövlanənin inam və təqvası o dərəcədə olub ki, açıqlamağa sığmazdı. O: "Təqva nəfsə aid zövqləri tərk etməkdir", - deyib.

Din və fənn elmləri sahəsində çox yüksək bilgilərə sahib olan Mövlanə gözəl əxlaqlı bir insan olub. O, əhli-sünnət və camaat etiqadında idi. Xüsusilə batil inama qarşı olduğunu ortaya qoyan Mövlanə xurafatlarla da mücadilə etmiş, onların səhvlərini dəlillərlə açıqlamışdır.

İbadətlər barədə çox diqqətli davranan Mövlanə təmizlik şərtlərini hər fürsətdə açıqlayıb, içki və qumar barəsində Allah Təalanın Qurani-Kərimdə bildirdiklərini anlamaqda aciz olan ilahiyyatçıların işi olduğuna işarət edərək, onsuz da çox qısa olan ömrün və sağlığın qiymətini bildirib.

Mövlanə, dünyadakı bütün elm adamlarının təsdiq etdikləri kimi, sözün əsl mənasında qeyri-adi dahi bir şəxsiyyət, islam alimlərinin ən böyüklərindən biri olub. Bu dahi insan üçün elmi-tədqiqat işləri fitri bir arzu, təbii bir ehtiyac dərəcəsində olub. O, başqa şeylərə etibar etməz, dünya malında gözü olmazdı.

Mövlanə Cəlaləddin hər şeydən əvvəl çox yüksək zəka sahibi alim bir müsəlman idi. Onun başqalarını, şərqdən və qərbdən olan müxtəlif din adamlarını özünə heyran buraxan mərhəməti, insan sevgisi, təvazökarlığı kimi üstün vəsfləri mənsub olduğu İslam dininin yüksək əxlaq anlayışından bəzi nümunələrdir. Onda bunlardan başqa İslam əxlaqının digər xüsusiyyətləri də mükəmməl dərəcədə olub. Bunların hamısını saymaq, islamiyyəti tam olaraq anlamaq anlatmaqla mümkün olar. Mövlanəni yalnız bir mütəfəkkir, şair və humanist kimi anlamağa çalışmaq əsl varlığı buraxıb hər hansı bir xüsusiyyəti içərisində sıxışıb qalmağa bənzər. Bu isə Mövlanəni çox əskik və ya qismən, natamam anlamağa səbəb ola bilər. Belə ki, Mövlanəni anlamanın açarlarını özü bir rübaisində belə dilə gətirir:

"Mən sağ olduğum müddətcə Quranın quluyam.

Mən Məhəmməd muxtarın yolunun tozuyam.

Mənim sözümdən başqasını kim nəql edərsə,

Mən ondan da bezərəm, o sözlərdən də bezərəm."

Mövlanə Cəlaləddin Rumi təsəvvüf dəryasına dalmış bir Haqq aşiqidir. Elmi, təşbihləri, sözləri və nəsihətləri bu dəryadan saçılan hikmət damlalarıdır. O, bir təriqət qurucusu deyildir. Yeni üsullar və ibadət şəkilləri yaratmayıb. Ney, rübab, tambur kimi müxtəlif çalğı alətləri çalınaraq keçirilən mərasim və ayinlər ilk dəfə on beşinci yüzildə ortaya çıxıb. İlk mövləvi bəstələrinin bəstələnməsi də eyni zamana rast gəlir. Bu tarix Mövlanənin yaşadığı dövrdən 3-4 əsr sonradır. Onun "Məsnəvi"sində keçən "ney" kəlməsi bəzi ədəbiyyatçılar tərəfindən çalğı aləti olan ney şəklində düşünüldüyünə görə səhv olaraq onun ney çaldığı və ya dinlədiyi zənn edilmişdir.

Halbuki, Mövlanə Cəlaləddin ney və dümbələk çalmadı, fırlanmadı, rəqs etmədi. Bunları sonra gələnlər uydurdular. İyirmi dörd mindən artıq beytilə dünyaya yayılan "Məsnəvi"sinə hər məmləkətdə bir çox dillərdə şərhlər, açıqlamalar edilib. Bunların ən qiymətlisi Mövlanə camisinin kitabıdır. Bunun da bir çox şərhləri vardır. Türkcə şərhlərdən Ankara valisi Abidin paşanın şərhi çox qiymətlidir. Abidin paşa bu şərhində neyin insanın kamil olduğunu doqquz cür isbat etmişdir. Neyin üç mənası vardır. Birincisi, İslam dinində yetişən, kamil, yüksək səviyyəli insan deməkdir. İkincisi, fars dilində yox deməkdir. Neyin üçüncü mənası isə qamış deməkdir ki, bundan da insani-kamil işarət edilməkdədir. (Bax.Nihad S. "Banarlı-Rəsmli türk ədəbiyyatı tarixi," I cild, s.316).

Məvləvilik sonradan cahillərin əlinə düşdüyünə görə neyi bir çalğı aləti sanaraq, ney, dümbələk kimi şeylər çalmağa, fırlanmağa başlamışlar. İbadətə İslam dininin qadağan etdiyi çirkin şeylər qarışdırmışlar. İslamiyyətin bəyənmədiyi belə şeyləri Mövlanənin icra etməsi mümkün olan şey deyildir. Ney çalmaq, oynamaq, oxumaq bir tərəfə dursun, Mövlanə Cəlaləddin Rumi həzrətləri yüksək səslə zikr belə etməmişdir. Belə ki, o, "Məsnəvi"sində:

"Pes zi can kün, vasl-ı canan-ra taleb, bi leb-ü qam mığü nam-ı rab."

Yəni "O halda sevgiliyə qovuşmağı canı-könüldən istə. Dodağını və damağını oynatmadan, Rəbbinin ismini qəlbindən söylə", - deməkdədir.

Bu gün bu böyük insanın, təsəvvüf ustadının türbəsinə sonradan qoyulan çalğı alətləri üzündən işin həqiqətini bilməyənlər bu zatın çalğı çaldığını zənn edirlər. O həqiqət günəşini yaxından tanıyanlar bunlara etiraz etməz. Onsuzda bu böyüklər şübhəli şeylərdən qaçdıqları kimi, şişirtmələri belə ölçülü istifadə ediblər. Bu vəziyyətdə musiqilə məşğul olmaq tək Mövlanəni deyil, onun tabe olduğu din böyüklərini də tanımaq və onlara iftira etmək deməkdir.

O böyük alimin hikmət dolu bəzi sözləri belədir:

Halal qazanıb halaldan yeməli, geyinməli, çalışmalıdır.

Küsülülər barışmalıdır. Əvvəl davranan əvvəl cənnətə gedər.

Tənha, yalqız qalınca da günahdan qaçınmalıdır.

İnsan nəfsi məğlub etmək üçün onu narahat etməlidir, istədiyi şeyi verməməlidir. Ən təsirlisi gündüzləri oruc tutmaq, gecələri az yatıb namaz qılmaqdır.

Az danışılmalıdır. Altı yerdə dünya kəlamıyla məşğul olan insanın otuz illik qəbul olmuş ibadətləri rədd edilir. Bu danışma yerləri: məscidlər, elmi məclislər, ölünün yanı, qəbristanlıqlar, əzan oxunarkən və Qurani-Kərim oxunarkəndir.

Göllənmiş at sidiyində üzən saman çöpünə qonan milçək sidiyi dərya, saman çöpünü gəmi, özünü də dəryanın kapitanı sanar.

Mövlanə əzan səsini eşitdiyi zaman ya dizləri üstündə oturar və ya ayağa qalxaraq əzan bitincəyə qədər o vəziyyətini heç dəyişməzdi.

Fazil QARAOĞLU,

professor

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 03.04.2026 / 12:08

Çin və Pakistan Trampın 15 maddəlik İran sülhünə 5 maddəlik sənəd çıxardı...

Tarix: 03.04.2026 / 11:56

Putin Paşinyanı Ukraynanın taleyi ilə hədələyir...

Tarix: 03.04.2026 / 11:47

Erməni müxalifətində dərinləşən parçalanma Paşinyan iqtidarının qalibiyyət şanslarını artırır

Tarix: 02.04.2026 / 20:57

Paşinyan Putinin sirrini açdı - “siz bunu mənə həm də şəxsən demişdiniz”...

Tarix: 02.04.2026 / 20:45

Pezeşkian Prezident İlham Əliyevə zəng etdi

Tarix: 02.04.2026 / 19:44

Tramp ABŞ-ın ən “qədim” müttəfiqi ilə də münasibətləri pozdu

Tarix: 02.04.2026 / 19:15

Putin etiraf etdi - “Qarabağın tanınması KTMT-nin siyasətini dəyişdi”...

Tarix: 02.04.2026 / 18:52

Rusiya sahibkarları Paşinyan hakimiyyətinə qarşı üsyana qaldırır...

Tarix: 02.04.2026 / 18:14

İrəvana hibrid təhdid oyunu - Zaxarova nəyi nəzərdə tutdu...

Tarix: 02.04.2026 / 17:35

Hörmüzdən sonra Bab əl-Məndəb boğazı da bağlana bilər – qlobal neft böhranı daha da dərinləşəcək...

Tarix: 02.04.2026 / 17:21

Azərbaycanın təşəbbüsü ilə BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasında qətnamə qəbul edildi

Tarix: 02.04.2026 / 16:56

“Bizdə media azaddır, seçki var, rus pasportluları seçkiyə buraxmarıq” - Paşinyan Putini həssas yerlərdən vurdu...

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 02.04.2026 / 19:15

Putin etiraf etdi - “Qarabağın tanınması KTMT-nin siyasətini dəyişdi”...

Tarix: 02.04.2026 / 17:35

Hörmüzdən sonra Bab əl-Məndəb boğazı da bağlana bilər – qlobal neft böhranı daha da dərinləşəcək...

Tarix: 02.04.2026 / 14:23

NATO və AB-nin acığına Tramp Rusiya ilə "Dostluq sazişi" imzalayacaq...(?)

Plüralizmin inkişafı Azərbaycanda sosial rifaha və sabitliyə müstəsna töhfələr verir