SSRİ dağıldıqdan sonra dünya "ikiqütblü” sistemlə, formal olaraq şərtləndirilən "kapitalizm” və "sosializm”lə vidalaşmasına baxmayaraq münaqişələr, ərazi mübahisələri davam etməkdədir. Bu da beynəlxalq münasibətlər sisteminə yeni çalarlar gətirmiş, geosiyasi, geoiqtisadi, hərbi-geostrateji münasibətlərdə dəyişikliklər etmişdir.
Fikrimizin təsdiqi olaraq, bu barədə müəllif yazır ki, XX əsrin 90-cı illərinin əvvəllərindən etibarən ənənəvi beynəlxalq təhlükəsizlik məsələlərinə bir çox yeni yanaşmalar meydana çıxmağa başladı. Çünki, dünyada "ikiqütblü” dünya sistemi və "soyuq müharibənin” sonu beynəlxalq münasibətlər sisteminin əvvəlki ümumi konfiqurasiyasını da dəyişməyə başlamışdı. Lakin bütün bunlar heç də dünyadakı bəzi ölkələrarası konfliktlərə, xalqlararası münaqişələrə son qoymadı, əksinə regional və lokal münaqişələrin sayının artması ilə müşahidə olundu. 1990-cı illərdən sonra dünya miqyasında müxtəlif etnik-separatçı, milli, dini və s. münaqişələrin sayı kəskin şəkildə artdı. Baxmayaraq ki, bu münaqişələrin çoxu daxili, lokal və regional xarakter daşıyırdı, lakin mahiyyət etibarı ilə onların hər birinin arxasında müxtəlif dövlətlər dayanırdı ki, bu da həmin münaqişələrin regional və beynəlxalq təsirindən xəbər verirdi.
Hamıya bəllidir ki, "soyuq müharibə” dedikdə onun bir tərəfində SSRİ-nin təşkil etdiyi Varşava müqaviləsinə imza atan sosialist yönlü, yaxud SSRI yönlü dövlətlər dururdusa, digər tərəfdə AI-ın başçılıq etdiyi NATO qüvvələri dururdu. SSRİ dağıldıqdan sonra artıq "ikiqütblü” dünya olmasa da, bu "soyuq müharibə” deyilən nəsnə beynəlxalq səviyyədə aradan qaldırılsa da regional münaqişələr bütün zəminlərdə daha çılpaqlığı ilə üzə çıxdı, alovlandı və indi də davam etməkdədi. Belə qənaətə gəlmək olar ki, istənilən beynəlxalq münasibətlərin kəskinləşməsinin kökündə daima regional məsələlərin çözülməməsi durub, yaxud onların bilərəkdən qızışdırılaraq, böyüdülərək beynəlxalq səviyyəyə çatdırılıb. Artıq belə bir tendensiya yaranıb ki, istənilən regional, yaxud lokal münaqişəyə regional və beynəlxalq güclər (BMT, NATO, MDB və s) qoşulur, bəyanatlar yayır, sonra gərəkdirsə siyasi-hərbi-iqtisadi müdaxilələrə rəvac verirlər və bunu da çox zaman beynəlxalq təhlükəsizlik adı altında həyata keçirirlər, yəni mövcud dövlətlərin və insanların təhlükəsizliyi naminə təhlükələrin və təhdidlərin, potensial risklərin və s. problemlərin aradan qaldırılması üçün kollektiv addım atırlar.
Geosiyasi sistemdə olduğu kimi beynəlxalq təhlükəsizliyin əhatə dairəsi qlobal, regional və kollektiv maraqlar çərçivəsində üç qrupa bölünür.
Beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin əsas prinsipləri BMT Nizamnaməsinə müvafiq olaraq:
Təbiidir ki, beynəlxalq təhlükəsizlik sahəsində Azərbaycan da xarici siyasət strategiyasını buna uyğun olaraq müəyyənləşdirir və fəaliyyətini də dövlət və milli təhlükəsizlik sistemini əsas götürərək beynəlxalq aləmin bir hissəsinə çevrilir. Bu barədə Əli Həsənov yazır: "Azərbaycanın xarici siyasət strategiyasının formalaşmasına təsir göstərən amilləri iki qrupa ayırmaq olar:
Birinci qrupa beynəlxalq aləmdə mövcud olan, dövlətin strateji, həyati maraqlarının toxunduğu siyasi, iqtisadi və hərbi amillər daxildir və onlar digər ölkələrin hökumətlərinin, dövlətin mühüm tərəfdaşları və yaxud əleyhdarıarının fəaliyyəti nəticəsində yaranır. Bu amillər dünya siyasətinin əsas subyektlərinin iqtisadi, siyasi və hərbi gücünün nisbəti, eyni zamanda həm qlobal, həm də regional səviyyələrdə beynəlxalq münasibətlərin formalaşması prinsipləri və mexanizmləri ilə müəyyənləşir.
İkinci qrup amillərə isə Azərbaycanın milli sərhədlərindən kənarda fəaliyyətini şərtləndirən daxili hərəkətverici motivlər aiddir”.(Bax. s. 749)
Qeyd edək ki, Müstəqil Azərbaycanın dövlət olaraq təhlükəsizliyini təmin etmək üçün xarici siyasətinin konseptual əsasları, məqsədi, vəzifələri Azərbaycan Konstitusiyası və qanunvericilik aktlarında təsbit olunub. Bu vəzifələr isə müasir dünya sisteminə qatılmaq, dövlətin davamlı inkişafını və suveren hüquqlarını, ərazi və əhalisinin təhlükəsizliyini və s. imkanlardan səmərəli istifadə etməkdən ibarətdir.
Hörmətli professor yazır ki, beynəlxalq hüquq normalarından çıxış edərək Azərbaycan dövlətinin təhlükəsizliyi ilə bağlı xarici siyasətinin əsas vəzifə və istiqamətlərini belə təsnifatlaşdırmaq olar:
Ardı var
Yunus Oğuz