Bazar günü günü, 22 noyabr 2026
     

“Azərbaycanın geosiyasəti”

Image


Rusiyadan yan keçməklə alternativ ixrac variantına daxil olan və bölgənin ən perspektivli layihəsi olmaqla yanaşı, həm geosiyasi və geoiqtisadi anlamda böyük dəyişikliklərə səbəb ola biləcək, lakin rəsmi Moskvanın xüsusi müqavimətilə üzləşən marşrutlardan biri də Transxəzər layihəsidir. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, Xəzərin dibi vasitəsilə Qazaxıstanın Aktau, Türkmənistanın Türkmənbaşı limanı və Xəzərin şimalındakı digər neft-qaz yataqlarından Azərbaycana, oradan Gürcüstan, daha sonra isə Türkiyə xəttilə Aralıq dənizinə, bu dənizdənsə Avropa ölkələrinə nəql edilməsi planlaşdırılan bu layihənin işə salınması və həyata keçməsi bölgədə yeni geoiqtisadi vəziyyət yarada bilər. Əli Həsənov yazır:

"... mütəxəssislər bu marşrutu Xəzərin enerji resursları sahəsində xüsusi payı və yeri olan Qazaxıstan və Türkmənistan üçün gələcəkdə ən perspektivli ixrac yolu kimi dəyərləndirirlər. Onların fikrinə görə, bu gün Rusiyanın təzyiqi ilə reallaşması qeyri-mümkün görünən bu layihə gələcəkdə Xəzər hövzəsinin enerji məhsullarını

Rusiyanın geosiyasi asılılığından qurtararaq Avropanın enerji bazarı ilə birləşdirəcəkdir. Xəzər hövzəsindən Baltikyanı bölgələrə və Şərqi və Qərbi Avropaya neft-qaz ixracı perspektivlərindən bəhs edərkən artıq fəaliyyət göstərən BTC, BTƏ, Bakı-Supsa və başqa fəaliyyətdə olan kəmərlərlə yanaşı, həm də reallaşdırılmasına çalışan NABUKO, TANAP, TAP (qeyd edək ki, reallaşacaq bu marşrutların çəkilişinə tam gücü ilə start verilib və bir neçə ildən sonra fəaliyyətə başlayacaq- kursiv Y. O.), gələcəkdə çəkilməsi düşünülən Bakı-Gürcüstan-Bolqarıstanın (Burqas), Bakı-Gürcüstan-Rumıniya (Konstanta), Bakı-Gürcüstan-Ukrayna (Odessa) və s marşrutlarını da qeyd edirlər. Xüsusən, Türkmən qazının Transxəzər marşrutu ilə Avropaya ixrac edilməsi istiqamətində çox ciddi çalışmalar mövcuddur”. (Bax. s. 631)

Fikir verirsinizmi, bütün bu layihələri və gələcəkdə də reallaşacaq ideyaları həyata keçirmək üçün nə qədər güc və enerji lazımdır? Dövlətimizə ediləcək təhdid və təzyiqlərə sinə gərərək Azərbaycanın müstəqilliyində, getdikcə artan nüfuzunda ən əhəmiyyətli rollardan biri, bəlkə də ən başlıcası olan bu layihə nə qədər Azərbaycan üçün lazım və vacibdir. Avropa və Asiyanın kəsişməsində yerləşən dəhliz əlaqələrini, marşrut xətlərini ən qısa şəkildə özündə birlədirən Azərbaycan getdikcə Orta Asiya, Xəzər-Qara dəniz hövzəsində, Cənubi Qafqazda mühüm və söz sahibinə çevrilməyi bacarıb. Onun etibarlılığı tərəfdaşlığı isə bu dövlətin digər məziyyətlərini də (beynəlxalq tədbirlərin, idman oyunlarını və s.) ortalığa çıxardıb. Geosiyasi məkanda balanslaşdırılmış siyasət Azərbaycanı daha da gücləndirir.

Əlbəttə, planetar oyunçulardan biri olan Rusiyanın qarşısında yeni geosiyasi və geoiqtisadi məkan yaradılması üçün çalışan və buna qismən də nail olan Azərbaycan üçün heç də asan olmasa da, o bunun öhdəsindən gəlməyi bacarır.

Hörmətli professor Rusiyadan yan keçməklə alternativ marşrutların çəkilməsini izah edərkən yazır ki, tədqiqatçıların fikrincə, yalnız Rusiyanın geosiyasi və geoiqtisadi maraqlarına xidmət edən, bu ölkəylə bağlı səmərəsiz kəmər və dəhlizlərin istifadəsinin davam etdirilməsi, yeni marşrutların çəkilməsi və istifadəsinə mane olmaq siyasəti Azərbaycanla yanaşı digər region və dünya ölkələrinin də geosiyasi və geoiqtisadi tələblərinə cavab vermirdi. Bunu onlar bir neçə amillə izah edir.

Birincisi, Xəzər hövzəsi və Orta Asiyada qaz ehtiyatları ilə zəngin olan ölkələrin əksəriyyəti bu strateji məhsulların bir qismini yalnız daxili tələbat üçün istifadə edir. Odur ki, hasil olunan bu karbohidrogen ehtiyatlarının əksər hissəsini xarici bazara çıxarılması üçün etibarlı və səmərəli ixrac borularına malik olmaq, təhlükəsiz marşrutların seçilməsi planetar əhəmiyyət kəsb edir.

İkincisi, reallaşacağı təqdirdə Rusiya variantı bu ölkənin həm bölgənin enerji resursları, həm də digər Xəzərətrafı ölkələrin dövlət müstəqilliyi üzərindəki əvvəlki geosiaysi təsirini bir qədər də artırır və Avropa enerji bazarında hegemon mövqeyini ciddi şəkildə gücləndirir ki, bu da ABŞ və Qərb ölkələrini qətiyyən qane edə bilməzdi.

Üçüncüsü, Orta Asiya və Xəzər hövzəsinin Azərbaycan, Qazaxıstan, Türkmənistan və Özbəkistan kimi ölkələri öz karbohidrogen ehtiyatlarını sərbəst şəkildə, Rusiyanın geosiyasi təsir və təzyiqinə rast gəlmədən dünya bazarlarına çıxmaq istəyirdi.

Dördüncüsü, Xəzər hövzəsi və Orta Asiyanın neft qaz layihələrində iştirak edən və münasib tranzit imkanlarına malik olan ölkələr də yeni çəkiləcək marşrutlardan və neftin ixracından müəyyən gəlir götürmək və əalvə geosiyasi təsir mexanizmləri qazanmaq istəyirdilər. Bu sıraya kəmərlərin öz ərazisindən keçməsini istəyən İranı, Gürcüstanı, Türkiyəni, Azərbaycanı, bəzi Şərqi Avropa dövlətlərini, Ukraynanı və s. aid etmək olar ki, onlar da Rusiyanın ixrac monopoliyasına qarşı mübarizədə iştirak edirdilər.

Bütün yazılanları ümumiləşdirərək və Azərbaycanın gələcək perspektivlərini nəzərə alaraq müəllif yazır: "Son beş ildə Rusiyanın Gürcüstan, Ukrayna, Belarus, Moldova, Baltikaynı respublikalar, bəzi Şərqi Avropa dövlətləri ilə münasibətində müşahidə olunan ziddiyyətli və qeyri-sabit vəziyyət Azərbaycanın postsovet enerji bazarına daxil olmasına əlverişli şərait yaratmışdır. Mütəxəssislər bu istiqamətdə reallaşdırdığı enerji və dəhliz siyasətinin perspektivlərini yüksək qiymətləndirir, bunun gələcəkdə həm də Türkmənistan, Qazaxıstan kimi dünya bazarlarına çıxış imkanları məhdud olan ölkələrin geoiqtisadi vəziyyətinə müsbət təsir göstərəcəyini proqnozlaşdırırlar”. (Bax. s. 680)

***

Müasir dövrdə Şərq-Qərb kommunikasiya dəhlizi (Rusiyadan yan keçməklə birbaşa Gürcüstan vasitəsilə nəql olunan) beynəlxalq mütəxəssislər, əsasən, TransAvrasiya nəqliyyat-kommunikasiya xəttini qəbul edirlər. Təbiidir ki, bu marşrutun ortaya çıxmasında və Rusiay neft-qaz asılılığından qurtulmağa çalışan, yaxud onun təsirini minimuma endirmək istəyən ABŞ, Avropa Birliyi ilə yanaşı, Azərbaycan, Türkiyə, Gürcüstan və Orta Asiya ölkələri olmuşlar. 1996-cı ildən TRASEKA adlanan bu beynəlxalq nəqliyyat-kommunikasiya dəhlizi Rusiyadan yan keçməklə Asiyanı Avropa ilə birləşdirən, eyni zamanda həm də "Böyük İpək Yolu” kimi tanınan yeni qlobal sisteminin həyata keçiriliməsinə və fəaliyyətinə start verilmişdir.

1993-cü ildə Avropa İttifaqının təşəbbüsü ilə keçirilən "Şərq-Qərb nəqliyyat təhlükəsizliyi” beynəlxalq konfransında TRASEKA layihəsi irəli sürülmüş və səkkiz prezidentin iştirak etdiyi zirbə görüşündə "Brüssel bəyannaməsi” imzalamaqla, Sovet Birliyi dağıldıqdan sonra Qərb dövlətləri özünün həm də Avrasiya məkanında geosiyasi, geoiqtisadi maraqlarını həyata keçirməyə başladı və bunun üçün də AB dərhal 300 milyon ABŞ dolları həcmində kredit ayırmaqla layihəyə start verilir.

Lakin, iş bununla bitmir. Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1998-ci ildə Bakıda keçirilən TRASEKA layihəsi üzrə "İpək yolu layihəsinin dirçəlişi” adlı çox mühüm konfrans keçirilir. Belə ki, bu konfransda Rusiya və Qazaxıstan istisna olmaqla (Tam əminliklə deyə bilərəm ki, Qazaxıstanın bu tədbirdə iştirak etməməsinə səbəb Rusiyanın təhdid və təzyiqləri olub) 32 dövlətin, 13 beynəlxalq təşkilatın hökumət və rəhbərləri ilə yanaşı, 8 prezident, 24 Baş nazir iştirak edirdi və Bakıda Avropa-Qafqaz-Asiya çoxtərəfli nəqliyyat-kommunikasiya sisteminin inkişafı haqqında saziş imzaladı. Mən hətta buna Balı-Tbilisi-Ceyhan layihəsindən sonra ikinci böyük saziş adlandırardım. Baxın, bu sazişə diqqət yetirdikdə bölgədə hansı geosiyasi dəyişikliklərənail olunmasını görə bilərsiniz. Bəlkə də, bu uzun illərin boyunduruğundan (söhbət Rusiyaadn gedir) QURTULUŞ idi. Bu sazişə əlavə olaraq, beynəlxalq dənizçilik və gəmi daşımaçılığı, gömrük-sərhəd keçid rejiminin sadələşdirilməsi və s. məsələlər daxil edildi. Bundan sonra, bu sazişə qoşulan ölkələr bir-birinin ərazisindən və bütün növ nəqliyyat infrastukturlarının güzəştli şərtlərlə və üstün hüquqla istifadə etməklə, mal-əmtəə göndərməyə və bir-birilə iqtisadi əlaqələr yaratmağa qarşılıqlı öhdəlik götürürlər.

Ardı var

Yunus Oğuz



VİDEO

Aydın Quliyev Mətbuat Şurasında seçkilərə qatılmamasının səbəblərini qurultayda açdı... - VİDEO

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

“Günəş fəallığı” Xəzər suyuna təsir edən sonuncu amıldir - Rusiyadan gələn izaha cavab...

Putin “nüvə çantası”nı özü ilə Çinə niyə aparmışdı...

Ermənilər Qarabağda Amaras udin-alban abidəsinə kor iddialardan əl çəkmirlər...

SON XƏBƏRLƏR

22.11.2026 / 14:43
WSJ: Tramp Epşteyn əlaqələri səbəbindən katib Lutniki işdən çıxarmağı düşünüb

22.11.2026 / 14:37
NATO Şurası 23 noyabrda Polşaya düşən raketlərlə bağlı hadisəni müzakirə edəcək

22.11.2026 / 14:28
"El Pais": Kallas Rusiya ilə danışıqlar aparmaq üçün real namizəd deyildi

22.11.2026 / 14:04
Qəribabadi: “ABŞ ilə diplomatiya pəncərəsi açıqdır”

22.11.2026 / 14:01
Rzayi: “ ABŞ artıq qalib deyil, məğlub dövlətə çevrilib”

22.11.2026 / 13:23
SEPAH: "ABŞ-a məxsus "MQ-1" tipli PUA Hörmüz boğazında vurulub"

22.11.2026 / 12:14
Cənubi Koreyanın təhsil naziri bu səbəbdən istefa verib

22.11.2026 / 11:39
Tramp artıq İranda rejim dəyişikliyinin baş verdiyini deyir - “Üçüncü eşelon” kim(lər)dir?

22.11.2026 / 10:42
Vidadi Qafarovun “Teatr sənət deyil” kitabı: düşüncənin konseptual axtarışları

21.11.2026 / 22:23
Rusiya raketləri Polşada gərginliyi artırdı – NATO hərəkətə keçəcəyini açıqladı...

21.11.2026 / 22:05
Prezident İlham Əliyevin Vyetnama səfəri başa çatıb

21.11.2026 / 21:24
Trampdan İranla bağlı ŞOK PLAN – gələcək Ağ Ev rəhbərlərinin də əl-qolu bağlanacaq...

21.11.2026 / 20:19
Ukrayna ilə bağlı bənd Tramp-Si-Putin bəyanatından son anda çıxarıldı... Finlandiya prezidentindən sensasion iddia...

21.11.2026 / 19:50
Zelenski Krım körpüsünü hədəf göstərdi – “Rusiya müharibənin nə olduğunu hiss etməlidir”

21.11.2026 / 19:23
İran ABŞ F-16-sını vurduğunu iddia edir – Pentaqondan açıqlama gəldi...

21.11.2026 / 19:07
Məleykə Abbaszadənin Nərmin Heydərlini işdən çıxarması ilə bağlı xəbərlərə RƏSMİ REAKSİYA...

21.11.2026 / 18:28
Leyla Əliyeva Hanoy Tiсarət və Turizm Kollecində Bakı guşəsi və Azərbaycan kulinariya zonasının açılışında iştirak edib - FOTO

21.11.2026 / 17:42
Elektron hökumıət inkişafı üzrə Azərbaycanın nəticələrini hər ölkə göstərə bilməz...

21.11.2026 / 17:12
Rusiyada miqrantlara sərt nəzarət başlayır – dekabrın 1-dən hər addımları izlənəcək...

21.11.2026 / 16:27
Britaniyanın Aİ-yə qayıtması gündəmə gəldi – Londondan gözlənilməz açıqlama...

21.11.2026 / 15:35
TRIPP layihəsinə rəsmən start verilir... Paşinyan anons etdi - Ermənistan Azərbaycan və Türkiyənin enerji şəbəkəsinə qoşulur...

21.11.2026 / 15:34
Mehriban Əliyeva və Vyetnamın birinci xanımı Hanoyda İrs Evində olublar - FOTO

21.11.2026 / 15:05
Prezident: "Xüsusilə Vətən müharibəsi dövründə Vyetnamın verdiyi dəstəyə və ədalətli mövqeyinə görə minnətdarıq"

21.11.2026 / 15:02
"Vyetnam bizim üçün dost ölkə və strateji tərəfdaşdır" - Prezident İlham Əliyev

21.11.2026 / 14:59
"Tamamilə əminəm ki, Azərbaycan bundan da böyük inkişafa nail olacaq" - Vyetnam Prezidenti

21.11.2026 / 14:56
"Azərbaycan həm Avropanın, həm də Asiyanın bənzərsiz mədəni irsini daşıyan inci hesab olunur" - To Lam

21.11.2026 / 14:53
Hanoyda Prezident İlham Əliyevin və Birinci xanım Mehriban Əliyevanın şərəfinə rəsmi nahar verilib - FOTO

21.11.2026 / 14:06
Almaniyadan İrəvana mesaj - sülh müqaviləsi üçün Konstitusiya dəyişdirilməlidir

21.11.2026 / 13:43
Trampın İranla müharibə planına maliyyə əngəli – Demokratlar Konqresə ultimatum verdi...

21.11.2026 / 13:25
Saxlanılan şəxsin üzərindən 5 kq-dan çox narkotik çıxdı

21.11.2026 / 13:14
İran təhdidi ABŞ nazirini hərbi bazaya sığınmağa məcbur etdi – Bessentdən Tehrana sərt mesaj...

21.11.2026 / 12:58
DİN narkotikə görə həbs olunan vəkil Orxan Kəngərli və digərləri ilə bağlı görüntülər yaydı - VİDEO

21.11.2026 / 12:31
Beynəlxalq Qalereyada İsrail Səfiri ilə mədəniyyət sahəsində əməkdaşliq müzakirə olunub

21.11.2026 / 12:10
Avtomobil almaq üçün götürdüyü krediti tanışı oğurladı....

21.11.2026 / 11:47
"Biz Azərbaycanı regionda daimi olaraq mühüm strateji tərəfdaş kimi qəbul etmişik" - Vyetnam Prezidenti

21.11.2026 / 11:43
Prezident İlham Əliyev: "Azərbaycan-Vyetnam münasibətləri strateji əhəmiyyət daşıyır"

21.11.2026 / 11:28
Prezident İlham Əliyevin Vyetnam Prezidenti ilə geniş tərkibdə görüşü olub - FOTO

21.11.2026 / 10:14
Müdafiə Nazirliyində NATO nümayəndə heyəti ilə görüş olub

21.11.2026 / 09:36
Rusiya Türkiyənin S-400 sistemlərini üçüncü ölkəyə satması məsələsini müzakirə edir...

21.11.2026 / 09:11
Avtoxuliqanlıq edən daha bir sürücü həbs edildi

21.11.2026 / 08:51
Prezidentlər İlham Əliyev və To Lam Birgə Bəyanat qəbul ediblər, Azərbaycan-Vyetnam sənədləri mübadilə olunub - FOTO

21.11.2026 / 08:44
Prezident İlham Əliyev gürcüstanlı həmkarına başsağlığı verib

21.11.2026 / 08:41
Prezident İlham Əliyevin Hanoyda rəsmi qarşılanma mərasimi olub

20.11.2026 / 23:10
Minlərlə ailənin torpaq probleminin həlli istiqamətində mühüm addım - çıxarış almaq mümkün olacaq...

20.11.2026 / 22:37
İraqda məzhəb savaşı başlanır, işin içində yenə İran var

20.11.2026 / 22:15
Tramp Konqresdə nəzarəti itirməzdən əvvəl hərəkətə keçdi - Ukraynada sülh üçün son tarix açıqlandı...

20.11.2026 / 21:58
BMT-ni bərbad günə qoyanlar onun “köklü islahatına” qərar verdilər...

20.11.2026 / 21:43
Danimarka Rusiya hərbi attaşesini ölkədən qovur, ruslar üçün vizaları da dayandırır – vaxt verildi...

20.11.2026 / 21:35
Britaniya ordusu dron dövrünə hazırlaşır?

20.11.2026 / 21:24
Moskvadan Tallinn və Buxarestə etiraz - hər iki ölkənin diplomatları Rusiya XİN-ə çağırıldı

20.11.2026 / 21:16
Paşinyan “Qərbi Ermənistandan” imtina etdi ki, Bakı da Qərbi Azərbaycandan imtina etsin - Hay ki, hay...

20.11.2026 / 20:58
Qərbi Zəngəzurun tarixi irsinin UNESCO-da mənimsənilməsinə start verildi...

20.11.2026 / 20:41
Tramp Çindəki hadisədən sonra təyyarədaşıyan bir gəmini İranın "qapısından" çəkib apardı...

20.11.2026 / 20:22
Rəsmi Ankara NATO-ya sərt mesaj verdi – Alyans Türkiyəni Yaxın Şərqdə tək qoydu...

20.11.2026 / 20:07
Parlament buraxılır, Konstitusiya dəyişdirilir, müxalifət ləğv edilir - Paşinyan mürəkkəb ssenariyə baş vurdu...

20.11.2026 / 19:49
Azərbaycanda kitabxanalar 26 faiz azalıb, bəzi kəndlərdə onlar fəaliyyətini tamamilə dayandırıb

20.11.2026 / 19:44
Dədə Qorqud epoxasının memarlıq irsi:Nəzəri fikirlər, tarixi baxışlar və məkan semantikası

20.11.2026 / 19:25
Macarıstan Ukrayna siyasətini tam dəyişdi - Madyar Orbanı sildi...

20.11.2026 / 19:25
Vyetnam üçün Avropaya Azərbaycanın üzərindın yol açıldı...

20.11.2026 / 19:10
İŞİD-in “Vilayəti Xorasan” qruplaşmasının iki üzvü Azərbaycana gətirilərək həbs edildi - FOTO

20.11.2026 / 18:57
Moskvadan Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin Dublin görüşünə reaksiya...

20.11.2026 / 18:43
Maşın alan yoxdur, amma qiymətlər sürətlə artır

20.11.2026 / 18:27
Yeni Yalta sammiti alınmadı, amma Rusiya, Çin, ABŞ liderləri istəklərinə nail oldular

20.11.2026 / 18:11
Fransa və Hindistan BTQ-yə açıq savaş açdı - təşkilatın sosial media hesablarına kiberhücumlar başladı...

20.11.2026 / 17:57
Şəmkir xəstəxanasını su basdı - TƏBİB-dən açıqlama...

20.11.2026 / 17:51
İslam yaxın onillikdə dünyanın ən böyük dininə çevriləcək

20.11.2026 / 17:40
İcra başçısının birinci müavini ilə bağlı 2 milyonluq qalmaqal - iş prokurorluğa çıxdı...

20.11.2026 / 17:32
Almaniya və Ukrayna arasında fikir ayrılığı - Avropalı liderlər Moskvaya gedəcəkmi...

20.11.2026 / 17:26
Dünyanın "3 iddialı ağası" Qəzzada on minlərlə müsəlmanın faciəsinə susdu...

20.11.2026 / 17:12
Mehriban Əliyevanın sosial media hesablarında Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşünə dair paylaşım edilib

20.11.2026 / 17:05
Trampdan Ukrayna ilə bağlı mühüm açıqlama - Vaşinqton Kiyevsiz qərar verməyəcək...

20.11.2026 / 16:32
Kolleclərə qəbul qaydaları dəyişir - qiyabi təhsil ləğv edilir...

20.11.2026 / 16:25
Prezident İlham Əliyevin sosial media hesablarında Vyetnama rəsmi səfəri ilə bağlı videoçarx paylaşılıb

20.11.2026 / 16:09
Ermənilər pasportlarda doğulduğu yer kimi "Azərbaycan " yazdırırlar...

20.11.2026 / 16:02
Prezident İlham Əliyevin səfəri Vyetnam mediasının diqqət mərkəzində... - FOTO

20.11.2026 / 15:44
Çin lideri Putini niyə bu qədər soyuq qarşıladı...

20.11.2026 / 15:29
Mehriban Əliyeva Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşüb - FOTO

20.11.2026 / 15:23
Azərbaycanda boşanmaların sayı artır - hər 100 nikahın 48-i dağılır...

20.11.2026 / 15:20
Bakı–Balakən–Bakı marşrutu üzrə qatarların hərəkəti bərpa olunur

20.11.2026 / 15:09
Rusiyanı Ukraynada yeni işğala ruhlandıran kimdir - ABŞ müdafiə nazirinin yanlışı...

20.11.2026 / 15:08
“Vətəndaşlar referendumda yeni Konstitusiyanın əleyhinə səs verərsə, istefa verməyə hazıram” - Paşinyan

İnformasiya texnologiyaları Azərbaycanın inkişafında yeni güclü mənbə kimi özünü daha çox təsdiqləyir....

XƏBƏR ARXİVİ