İran və Ermənistan arasında son dövrlərdə müşahidə olunan gərginliklər Cənubi Qafqazda strateji balansın yenidən formalaşdığını göstərir. Ermənistan xarici işlər nazirinin müavini Kostanyanın İsrail səfəri və Orta Asiyadan Avropaya yeni nəqliyyat dəhlizini nəzərdə tutan TRIPP layihəsi çərçivəsində aparılan danışıqlar Tehranda ciddi narahatlıq yaradıb.
Bu layihə yalnız alternativ logistika marşrutu deyil, həm də Cənubi Qafqazdakı geosiyasi təsirlərin yenidən paylanmasına səbəb ola biləcək strateji bir element kimi qiymətləndirilir.
İran üçün Ermənistan coğrafi və strateji baxımdan həyati əhəmiyyət daşıyır. Bu ölkə İranın Avrasiya İqtisadi Birliyinə birbaşa quru çıxışı olan yeganə tərəfdaş olaraq qalır və Naxçıvan-Azərbaycan-Türkiyə dəhlizinə qarşı bir tampon rolunu oynayır. Bu baxımdan İran Ermənistanın Qərb və İsraillə yaxınlaşmasını yalnız siyasi dəyişiklik kimi deyil, Cənubi Qafqazda strateji dərinliyin itirilməsi kimi qiymətləndirir. TRIPP layihəsi, İranın regiondakı nəqliyyat və iqtisadi təsirini məhdudlaşdıra, eyni zamanda İsrail, Türkiyə və Qərb dövlətlərinin şimal sərhədlərində iştirakını gücləndirə bilər ki, bu da Tehranda ciddi geosiyasi narahatlıq yaradır.
İran bu narahatlıqları diplomatik və iqtisadi təzyiqlərlə, həmçinin pərdəarxası qeyri-sabitlik tədbirləri ilə ifadə edir. Eyni zamanda, Ermənistan rəsmiləri Tehranın əsas müttəfiq və strateji tərəfdaş olduğunu vurğulayaraq gərginliyi azaltmağa çalışırlar. Bu, İrəvanın həm Qərb və İsraillə yaxınlaşmasını davam etdirməsi, həm də İranla balanslı münasibət qurması cəhdidir.
Ermənistan üçün TRIPP marşrutunda İsrailin iştirakının razılaşdırılması strateji və texnoloji əlaqələrin dərinləşdirilməsinə imkan verir. Bu addımlar ölkəyə həm iqtisadi, həm də geosiyasi üstünlüklər gətirir, lakin eyni zamanda, Tehranın narahatlıqlarını artırır. Nəticədə İrəvan həm yeni əlaqələr yaratmağa çalışır, həm də İranın strateji maraqlarını nəzərə alaraq diplomatik manevrlər edir.
Yaxın gələcəkdə İran-Ermənistan münasibətlərində gərginliyin artması ehtimalı yüksəkdir. Çünki Ermənistanın həyata keçirdiyi və ya planlaşdırdığı hər bir strateji addım Tehranın maraqlarına təsir edir. TRIPP layihəsi bunun bariz nümunəsidir. Layihə vasitəsilə Ermənistan Avropaya çıxışı olan yeni bir nəqliyyat dəhlizi yaradır və burada İsrailin təhlükəsizlik və texnoloji dəstəyindən yararlanmaq fikrindədir. İran bunu yalnız iqtisadi infrastruktur kimi yox, həm də geosiyasi təsirini məhdudlaşdıran bir təhlükə kimi qiymətləndirir. Bu baxımdan, Tehran İrəvanın Qərb və İsraillə yaxınlaşmasına qarşı müxtəlif təzyiq üsullarından istifadə edə bilər. Diplomatik xəbərdarlıqlar, iqtisadi məhdudiyyətlər və pərdəarxası təsir mexanizmləri bunun nümunələridir.
Lakin Ermənistan tamamilə İran təzyiqinə boyun əyməyəcək. Bunun səbəbi strateji maraqlarının çoxşaxəliliyi ilə bağlıdır. Ölkə üçün Qərb və İsraillə yaxınlaşma həm texnoloji, həm hərbi, həm də iqtisadi sahələrdə üstünlük təmin edir. Bu, ölkəyə Avrasiya İqtisadi Birliyi və Rusiya asılılığından tədricən çıxaraq öz siyasətini daha müstəqil şəkildə formalaşdırmaq imkanı yaradır.
Bununla belə, hələlik Ermənistan İranla münasibətlərdə balansı qorumağa çalışacaq. İrəvan Tehranın regiondakı maraqlarını nəzərə alaraq ehtiyatlı diplomatik addımlar atacaq. Məsələn, açıqlamalarında İranı strateji tərəfdaş kimi təqdim etmək, iqtisadi əməkdaşlığı davam etdirmək və mövcud geosiyasi “qırmızı xətləri” pozmamaq xttini qorumağa çalışacaq. Bu, Ermənistanın həm Qərblə, həm də İranla münasibətlərini eyni zamanda idarə etməyə çalışdığı incə balans oyunudur.
Nəticədə, bu vəziyyət Cənubi Qafqazda mürəkkəb bir strateji oyunun formalaşmasına gətirib çıxarır. Ermənistan, regiondakı yeni geosiyasi dinamikanı nəzərə alaraq, həm alternativ nəqliyyat yolları və Qərb-İsrail əlaqələrindən faydalanacaq, həm də İranın təzyiqlərinə qarşı diplomatik manevrlər edəcək. Yəni gərginlik artacaq, amma proses təktərəfli üstünlük deyil, bu bölgədə çoxqatlı və qarşılıqlı təsir göstərən strateji prosesin təzahürüdür.
Akif NƏSİRLİ
