Azərbaycan, ABŞ, Ermənistan və Türkiyə hakimiyyət təmsilçiləri son vaxtlarda Zəngəzur dəhlizi layihəsi ilə bağlı danışıqları intensivləşdirib. Bu fonda Ankara gələn il İrəvanla sərhədini qismən açmağa hazırlaşır, Ermənistan və Azərbaycan hakimiyyəti isə ticarəti artırmağa davam edəcək.
ABŞ-Azərbaycan Ticarət Palatasının məlumatına görə, Ermənistan və Azərbaycanın ABŞ-dakı səfirləri Narek Mkrtçyan və Xəzər İbrahim ABŞ-da TRIPP ilə bağlı müzakirələrdə iştirak ediblər. Qurumun məlumatına görə, dəyirmi masada Gürcüstan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan və Özbəkistandan olan diplomatlar da iştirak ediblər. Onlar TRIPP-in infrastrukturun inkişafını necə sürətləndirə, regional əlaqələri necə gücləndirə və Yaxın Şərq dəhlizi boyunca ABŞ-ın davamlı iqtisadi mövcudluğunu necə möhkəmləndirə biləcəyini müzakirə ediblər. ABŞ Dövlət Departamentinin sülhməramlı əməliyyatlar üzrə xüsusi elçisi Vinay Çavelin qeyd etdiyi kimi, Vaşinqtonun təşəbbüsü ilə Azərbaycan və Ermənistan arasında avqust ayında imzalanan saziş tarixi bir an yaradıb: “TRIPP, bu dünyanı davamlı etmək, tranzit marşrutunu ortaq rifah mühərrikinə çevirmək yoludur. Amerika şirkətləri və kapitalı bu vizyonda mühüm rol oynayır və bu administrasiya onların masada yer tutmasını təmin etməyə sadiqdir”. Öz növbəsində, keçmiş sovet respublikalarının səfirləri TRIPP-in regional tranzit marşrutlarının rəqabət qabiliyyətini necə artıra biləcəyi barədə fikir mübadiləsi aparıblar. Ermənistan səfirinin sözlərinə görə, ABŞ prezidenti Donald Trampın liderliyi sülh üçün təkan yaratmağa və TRIPP-i Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın gələcək çiçəklənməsinin əsas elementi kimi mövqeləndirməyə kömək edib. Bundan əlavə, dəyirmi masa iştirakçıları TRIPP-in inkişafında Amerika institutlarının rolunu müzakirə etdilər. Onlar ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Maliyyə Korporasiyasının layihənin maliyyələşdirilməsində, ticarətin asanlaşdırılmasında və investisiya risklərinin azaldılmasında iştirak edə biləcəyini təklif ediblər. Səfirlər həmçinin “Google”, “Bechtel” və “Tetra Tech” şirkətlərinin TRIPP və əlaqəli regional təşəbbüslərin təklif etdiyi ticarət və investisiya imkanlarına artan maraq göstərdiyini qeyd ediblər. Bu fonda o da mühümdür ki, Ermənistan və Azərbaycan artıq ticarətə başlayıblar. Xüsusilə, İrəvan əvvəlcə Rusiya və Qazaxıstandan Azərbaycan vasitəsilə taxıl alıb, daha sonra isə Azərbaycan şirkəti SOCAR-dan 1300 ton Aİ-95 benzini idxal edib. Tərəflər bu müqavilələri birbaşa Vaşinqtonda paraflanmış sülh müqaviləsi ilə əlaqələndirirlər. Bu arada, Türkiyə və Ermənistan hakimiyyət orqanlarının İstanbul və İrəvan arasında gündəlik birbaşa uçuşların açılması barədə razılığa gəldiyi açıqlandı. Türkiyənin Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması prosesi üzrə xüsusi nümayəndəsi, səfir Serdar Kılıç proqramın 11 mart 2026-cı ildə başlayacağını və uçuşların “Türk Hava Yolları” tərəfindən həyata keçiriləcəyini açıqladı.
Bu arada, İrəvan və Ankara sərhəd keçidlərini yük daşımaları üçün açmağa hazırlaşır. Xüsusilə, İğdır valisi Ercan Turanın və Türkiyə Müdafiə Nazirliyinin nəzarəti altında Türkiyənin Əlican keçid məntəqəsində işlər başlayıb. “Yeşil İğdır” qəzeti isə yazır ki, qonşuluqdakı Ermənistanın Marqara keçid məntəqəsi artıq fəaliyyətdədir. Qəzetin məlumatına görə, İrəvan və Bakı arasında sülh müqaviləsinin paraflanması və bu yaxınlarda Ermənistana Azərbaycan yanacağının tədarükü Türkiyənin fəaliyyətini stimullaşdırıb. Əvvəlcə Türkiyə hakimiyyəti Marqara körpüsündən yalnız yük daşımaları üçün istifadə etmək, sonra isə hər şey yaxşı gedərsə, sərnişin daşımalarını təmin etmək niyyətindədir. Ankara həmçinin TRIPP-in iqtisadi potensialını artırmaq üçün yol şəbəkəsini genişləndirməyə ümid edir. Lakin Ermənistan hakimiyyəti Moskvanı da unutmur. Bundan əvvəl Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə danışıqlar zamanı Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Urəvanla Bakı arasında sülhün Ermənistan-Rusiya münasibətləri üçün yeni imkanlar açmalı olduğunu bildirmişdi. Ən azı o, müttəfiqinin Ermənistanı Azərbaycan və Türkiyə ilə birləşdirən dəmir yolu infrastrukturunun bərpasında iştirak etməsini gözləyir, xüsusən də bu xətlər Rusiya Dəmir Yollarının törəmə şirkəti olan Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu tərəfindən idarə olunduğu üçün. Lakin İrəvan hazırda TRIPP dəmir yolu xəttini Moskvanın iştirakı olmadan tikməyi planlaşdırır. Ermənistan parlamentinin keçmiş üzvü və politoloq Mikael Zolyan bu fonda verdiyi açıqlamada gələn il Cənubi Qafqazda kommunikasiyaların açılması istiqamətində daha da irəliləyiş gözlədiyini bildirib: “Əvvəla, 2025-ci ildə gördüyümüz simvolik addımların davamını görəcəyik: buğda, yanacaq və sair. Eyni zamanda, Türkiyə sərhədi Ermənistanın diplomatik pasport sahibləri və üçüncü ölkə vətəndaşları üçün aça bilər. Əgər İrəvan və Bakı 2026-cı ilin birinci yarısında sülh müqaviləsi imzalaya bilsələr, sərhəd 2027-ci ilə qədər tam açılacaq. Bu, həmçinin Ermənistan və Azərbaycan arasında tammiqyaslı ticarət əməkdaşlığının başlanmasına gətirib çıxaracaq”. Eyni zamanda, ekspert Gürcüstan hakimiyyətinin tarifləri qaldırmaq da daxil olmaqla, Azərbaycan mallarının öz ərazilərindən tranzitinə mane olmağa davam edəcəyi təqdirdə qonşuları ilə yaxınlaşmanı sürətləndirə biləcəyini də istisna etməyib.
Tahir TAĞIYEV
