2025-ci ilin avqustunda Birləşmiş Ştatların vasitəçiliyi ilə Ermənistan və Azərbaycan arasında Vaşinqtonda imzalanan sülh sazişi son onilliklərdə region üçün ən ciddi siyasi-diplomatik dönüş nöqtələrindən biridir. Prezident İlham Əliyev və Baş nazir Nikol Paşinyan bu sazişlə yalnız münaqişənin formal bitməsini deyil, qarşılıqlı hörmət və iqtisadi əməkdaşlığa çıxışın da əsaslarını qoydular.
Bu sənədin mühüm elementlərindən biri qarşılıqlı ticarət və nəqliyyat əlaqələrinin açılmasıdır və bunun ilkin ifadəsi kimi benzinin Ermənistana daşınması çox danışıqlarda qeyd olunan “ilk addım” səviyyəsində qiymətləndirilir.
Bu fonun əsas elementlərini və perspektivləri aşağıdakı kimi strukturlaşdırmaq olar:
2025-ci il 8 avqust tarixində Sülh və Dövlətlərarası Münasibətlərin Təsis Edilməsi haqqında razılaşma Vaşinqtonda paraflanıb və Dövlətlərarası Əlaqələrin tam mətninin tezliklə açıqlanacağı bildirilib. Sazişdə qarşılıqlı tanınma, sərhədlərə hörmət, ticarət və nəqliyyat əlaqələrinin açılması, həmçinin Ermənistan ərazisi vasitəsilə tranzitin təmin olunması nəzərdə tutulur.
Bu sənəd, həmçinin iki ölkənin 30 ilədək davam edən silahlı qarşıdurma və gərginlik dövründən sonra diplomatik münasibətləri normallaşdırmaq məqsədi daşıyır və bunun iqtisadi komponenti ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsidir.
Sazişin ən mübahisəli və potensial transformativ elementlərindən biri “Tramp marşrutu” (Trump Route for International Peace and Prosperity - TRIPP) adlandırılan nəqliyyat-tranzit dəhlizidir. Bu, Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirən, Ermənistan ərazisindən keçən beynəlxalq nəqliyyat xətti olacaq və uzunmüddətli infrastruktur investisiyalarını nəzərdə tutur. Dəhlizin 99 illik hüquqi çərçivə ilə ABŞ şirkətləri tərəfindən inkişaf etdirilməsi planlaşdırılır, amma torpaq Ermənistanın suverenliyi altında qalacaq.
Bu layihə yalnız Ermənistan-Azərbaycan arasında ticarəti gücləndirmir, həm də Orta Dəhliz (“Middle Corridor”) kimi tanınan Avrasiya yolu boyunca tranzit həcmlərini artırmaq potensialına malikdir. Belə bir dəhliz bölgənin qlobal ticarət axınları üçün daha rəqabətli alternativ yarada bilər.
Münaqişədən sonrakı dövrdə ilk konkret ticarət nümunəsi kimi Azərbaycandan Ermənistana A-95 benzinin 22 vaqonda daşınması həyata keçirilib. Buna qədər isə Qazaxıstandan Ermənistana göndərilən yükün Azərbaycan üzərindən ötürülməsinə icazə verilmişdi. Ermənistanın iqtisadiyyat naziri Gevork Papoyan bunu yalnız ilk ticarət transferi deyil, həm də davamlı əməkdaşlıq üçün başlanğıc kimi dəyərləndirib və tərəflər arasında bu sahədə razılaşma olduğunu bildirib. Həcmlər və vaxt isə bazar şərtlərindən asılı olacaq.
Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan isə Vaşinqton Bəyannaməsinin tərəflər arasında nəqliyyat və ticarət əlaqələrinin açılmasına geniş imkanlar verdiyini vurğulayıb və bu əlaqələrin zamanla inkişaf etdiriləcəyini bildirib.
Bakı üçün əsas gözlənti - bu ilk kiçik ticarət əməliyyatının davamlı və iqtisadi baxımdan mənalı bir əməkdaşlığa çevrilməsidir. Bu, bir neçə hissədən ibarətdir.
Birinci gözlənti icarət axınının genişlənməsidir. Benzin kimi enerji məhsullarından əlavə, kənd təsərrüfatı, sənaye və xidmət sahələri üzrə qarşılıqlı ticarətin inkişafı planlaşdırılır.
İkincisi infrastruktur və investisiya layihələrinin icrasına yaşıl işıq yandırmaqdır. TRIPP kimi tranzit layihələrində iştirak edəcək xarici investisiyalar, o cümlədən ABŞ və Qazaxıstanla birgə işlər, Ermənistanın iqtisadi inteqrasiyasını gücləndirə bilər.
Qarşılıqlı sərhəd keçidlərinin, dəmir yolu və avtomobil yollarının açılması əməkdaşlığı daha da dərinləşdirə bilər.
Buna baxmayaraq, proses tamamilə sorunsuz deyil. “Tramp Marşrutu” məsələsi daxil olmaqla müəyyən geosiyasi narahatlıqlar da var. Məsələn, İran bu layihəyə yad təsir kimi baxdığını açıqlayıb və tranzit planlarına qarşı çıxıb.
Azərbaycanın son addımı, Ermənistan yüklərinin ərazisindən ötrülməsinə icazə verməsi və ilk ticarət əməliyyatını həyata keçirməsi yalnız rəmzi deyil, real iqtisadi əlaqələrin bərpasına yönəlik bir addımdır. Bu həm Vaşinqton sülh sazişinin icrası üçün vacibdir, həm də regionda iqtisadi inteqrasiyanın başlanğıcı ola bilər. İrəvanın rolunun bundan sonra daha fəal olması, ticarətin artması, investisiya layihələrinə qoşulması və nəqliyyat marşrutlarının açılması qarşılıqlı fayda gətirə və uzunmüddətli sülhün iqtisadi əsaslarını gücləndirə bilər. Bu mərhələdə Ermənistanın cavabı həm daxili iqtisadi siyasətin gücləndirilməsi, həm də tərəfdaşlığa dayanıqlı investisiya mühiti yaratma kimi konkret addımlarla nümayiş etdirilməlidir.
Akif NƏSİRLİ
