Məhərrəm Zülfüqarlı: “...Bir sıra dövlətlərin əraziləri əks olunacaq”
Vahid türk əlifbasının yaradılması istiqamətində ciddi işlərin getdiyi bir dönəmdə türk dünyasının vahid xəritəsinin yaradılacağı barədə də məlumatlar yayılıb. "Nezavisimaya Qazeta"da yayımlanan məqalədə bildirilir ki, Türkiyə ordusunun rəhbərliyi altında Türk dünyasının vahid xəritəsi yaradılır. Bu yöndə ilk görüş 2024-cü ildə keçirilib.
Türkiyənin Milli Müdafiə Nazirliyinin general-mayoru Osman Alp yerli mediaya bildirib ki, xəritə türk birliyinin, tarixi əlaqələrin və mədəni qarşılıqlı əlaqələrin gücləndirilməsi üçün güclü bir simvol və vasitəyə çevriləcək.
Birinci mərhələdə coğrafiya, ərazi, mineral yataqları, logistika, hərbi və mülki infrastruktur obyektləri, strateji əhəmiyyətli müəssisələr, dövlət qurumları və region daxilində nəqliyyat mərkəzləri əks olunmalı olan əsas coğrafi xəritə hazırlanır.
Bəli, vahid türk əlifbası kontekstində türk dünyasının vahid xəritəsinin hazırlanması prosesi gedir.
Vahid türk xəritəsinin hazırlanmasının əhəmiyyəti nədir? Bu necə olacaq? Rusiyanın əraziləri də ora daxil ediləcək, yaxud edilməyəcək? Təbii ki, türk dünyası coğrafiyasını müəyyənləşdirmək çox çətindir, bu baxımdan bu necə olacaq, narazılıq yaranmayacaq ki? Bu sərhəd necə müəyyənləşdiriləcək? Mərkəzi Asiya ölkələrini, Türkiyəni, Azərbaycanı bildik, bəs axı Rusiyada da, Çində də, Gürcüstanda da, indiki İranda da, İraqda da türk torpaqları var. Bunlar necə olacaq, onlar bu xəritəyə necə daxil ediləcək? Bu xəritənin hazırlanması nə ideyadır və bu dövlətlərin arasında münasibətlərə necə təsir edəcək? Bu ideyanın təxribatçı tərfləri var, yoxsa yoxdur? Bu xəritəyə Rusiya, Çin dözəcək? Əgər Çindəki Uyğurustan bu xəritəyə daxil edilməyəcəksə onda bu nə türk dünyası xəritəsi olacaq?
Qeyd etdiyimiz kimi, vahid türk əlifbasının yaradılması prosesi gedir. Dekabrın 15-də Ümumdünya Türk Dilləri Günü təsis olunub və sair.
Başqa bir mənbədə isə vahid türk xəritəsinin yaradılması barədə bildirilir ki, Türkiyənin Milli Müdafiə Nazirliyi və Milli Təhsil Nazirliyi birgə layihə çərçivəsində dərsliklərdə istifadə üçün Türk dünyasının yeni, vahid xəritəsini hazırlayır, bu, türk dövlətlərinin tarixi coğrafi bağlarını, dil və mədəniyyət birliyini vurğulayaraq, onların beynəlxalq aləmdə koordinasiyasını gücləndirməyi hədəfləyir, bu da TDT üçün vacib bir institusional addımdır.
Layihənin məqsədi türk dövlətlərinin vahid bir xəritə üzərində göstərilməsi, onların tarixi köklərini və müasir birliyini təcəssüm etdirməkdir.
Türkiyənin Milli Təhsil Nazirliyi (MTN) və Milli Müdafiə Nazirliyinin (MSB) Təlim və Tərbiyə Baş İdarəsi bu layihəni birgə icra edir.
Hazırda dərsliklərdə istifadə olunan xəritələr yenilənir, 40 yeni xəritə hazırlanır; bu, geosiyasi mövqeyi, tarixi, regional inkişafı əks etdirir.
Məsələnin əhəmiyyətinə gəlincə, bildirilir ki, bu xəritə Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) institusional dayanıqlılığını artırır, türk dünyasının tarixi coğrafi bağlarını və mədəni bütövlüyünü göstərir.
Layihə Göytürk xaqanlığından Səlcuqlulara, Osmanlı İmperiyasına qədər olan türk dövlətlərinin vahid bir tarixi coğrafiyada birləşdirilməsini nəzərdə tutur.
Bu addım türk dünyasının müasir birliyi və tarixi mirasının təbliğində mühüm rol oynayır.
“Bu xəritənin hazırlanmasının arxasında...”
Tarix elmləri doktoru, professor Məhərrəm Zülfüqarlı “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, vahid türk dilinin yaradılması, türk dünyasının mədəni, iqtisadi əməkdaşlığı son illər daha da irəliləyir, inkişaf edir. “Burada Azərbaycan Türkiyə ilə Türküstan arasında körpü rolunu oynayır. Vahid əlifbanın, vahid dilin yaradılması məsələsi gündəmdədir. UNESCO-nun dekabrın 15-ni Ümumdünya Türk Dilləri Günü olaraq təsis etməsi çox əlamətdar hadisədir. Burada çox böyük irəliləyişlər var. Ona görə də, bu kontekrtdə gələcəkdə nə baş verəcək, onları danışmalıyıq. Türküstan (Orta Asiya respublikaları), Azərbaycan müstəqil dövlətə sahibdirlər, lakin Rusiyada Tatarıstan, Başqırdıstan, Kalmıkiya, Saxa-Yakut kimi türk respublikaları var. Bunlar bilavasitə Rusiya Federasiyasına daxil olduqları üçün onların inteqrasiyaya cəlb edilməsi bir qədər ləngiyə bilər. O cümlədən də Çindəki uyğurların, Moldovadakı qaqauzların. Amma bu proses gedir. Qloballaşan dünyada xalqların yaxınlaşması prosesi sürətlə gedir. 30 milyondan çox Azərbaycan türkünün yaşadığı indiki İran, Çində uyğurların yaşadıqları Şərqi Türküstan kimi yerlərdə bu proses inkişaf edəcək.
Amma ilk növbədə Azərbaycan, Türkiyə və Orta Asiya Respublikalarında bu inteqrasiya gedəcək.
Türk dünyasının xəritəsi müxtəlif dövrlərdə müxtəlif səviyyələrdə yaradılıb. Yəni türk xalqlarının yaşadıqları respublikaların, yaxud hansısa ölkələrin daxilində kompakt yaşayan türklərin əraziləri o xəritələrdə qeyd olunub”.
M.Zülfüqarlı qeyd etdi ki, bu gün türk dünyasının xəritəsinin yaradılmasına başlanılıb. “Türk dünyasının ümumi xəritəsinin hazırlanması, orada türk xalqlarının yaşadıqları ərazilərin qeyd olunması Turan imperiyasının yaranması demək deyil. Çünki bəziləri hesab edir ki, Turan imperiyası yaranacaq. XXI əsrdir və imperiya dövrü artıq sona çatır. Axırıcı Rusiya imperiyasıdır ki, o da dağılmağa doğru gedir. Hesab edirəm ki, türk dünyasının vahid xəritəsinin hazırlanması, vahid türk dil və əlifbasının yaradılması, ümumi türk əməkdaşlığı əsəsən mədəni, iqtisadi əməkdaşlıqdan keçir. Yəni hər bir müstəqil dövlətin türk dünyasına inteqrasiyası onun inkişafına xidmət edəcək. İndiki məqamda Türkiyə güclü NATO dövləti kimi burada təşəbbüsü ələ alıb, Azərbaycan da onun yanındadır. Güman edirəm ki, vahid türk dünyasının xəritəsində bir sıra dövlətlərin əraziləri əks olunacaq. Kiçik Asiya yarımadasında Türkiyə, Qafqazda Azərbaycan, Dağıstan ərazisində kompakt yaşayan türkdilli xalqlar, Rusiyada Başqırdıstan, Tatarıstan, Çuvaşıstan, Saxa respublikaları, dövlət qurumları olan və olmayan xalqlar, Moldovada qaqauzlar, Cənubi Azərbaycan türkləri (indiki İranın şimal hissəsi), Çinin Şərqi Türküstan adlanan uyğur vilayəti, İraqın Mosul və Kərkük ərazisində və digər ərazilərdə yaşayan türklərin ümumi xəritəsi hazırlanır ki, bu da hər bir türk üçün böyük bir sənəd olacaq. Bu xəritəyə baxanda türk xalqları öz böyüklüklərini görəcəklər. Çünki biz öz böyüklüyümüzü bu cür xəritələrlə görməliyik. Baxın, cılız xalqlar özləri üçün böyük xəritələr yaradırlar. Biz isə böyük xalqıq”.
M.Zülfüqarlı qeyd etdi ki, qonşu ermənilər dünya ölkələrində yaşayan ermənilərlə bağlı dünya xəritəsində işarələr qoyub öz muzeylərində nümayiş etdirirlər. “Amma türk dünyası daim öz böyüklüyü ilə seçilib. Amma artıq XXI əsrdə bunun dəiq qiymətinin verilməsinə ehtiyac var. Bütün dünya bilsin ki, bütün dünyada yayılmış dillər içində türk dilinin ayrıca yeri var. Türklərin yaşadıqları ərazilər də məhz xəritələr də əks olunamlıdır. O ərazilərdə yaşayan türk xalqlarının adlarını, sahib olduqları dövlətləri göstərməklə bu tarixi dünyaya nümayiş etdirmək olar. Vahid türk xəritəsinin yaradılması mühüm addım olacaq, inanırıq ki, bütün türk xalqları buna öz töhfələrini verəcək”.
Başqa dövlətlərin bu xəritələrə münasibətinə gəlincə, M.Zülfüqarlı qeyd etdi ki, burada hansısa dövlətə ərazi iddiasından söhbət getmir, məsələ türk xalqlarının tarixən yaşadıqları coğrafiyaları xəritədə əks etdirməkdir, bu da tariximizin öyrədilməsinə xidmət edir: “Bu xəritənin hazırlanmasının arxasında hansısa başqa niyyətlər dayanmır və bu, türk xalqının tarixini, coğrafiyasını və sairi özündə ehtiva edəcək. Bu da olduqca vacib bir məsələdir”-deyə M.Zülfüqarlı bildirdi.
İradə SARIYEVA
