Cenevrədə ABŞ, Ukrayna və Avropa nümayəndələrinin iştirakı ilə keçirilən son görüşlər həm Vaşinqton, həm Kiyev, həm də Moskva tərəfindən “əhəmiyyətli irəliləyiş” kimi təqdim olunsa da, real nəticə yoxdur: tərəflər nə razılığa gəlib, nə də müzakirədə olan sənədin taleyi aydındır. Bu, zirvənin, siyasi cəhətdən yüksək qiymətləndirilsə də, praktik baxımdan iflasa uğradığını göstərir.
Ən diqqətçəkən məqam odur ki, tərəflər eyni görüşü fərqli şəkildə şərh edir, vahid siyasi iradə isə formalaşmır.
Rusiyanın istəklərini xatırladan 28 maddə: ABŞ-ın yeni planı niyə şübhə doğurur?
Müzakirə edilən 28 maddəlik ABŞ planı bir çox cəhətdən Rusiyanın əvvəllər irəli sürdüyü tələbləri təkrarlayır. Buraya Ukrayna ordusunun Donetsk vilayətinin Kiyevin nəzarətində olan hissəsindən çıxarılması, Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin sayının 600 minə endirilməsi, Ukraynanın NATO-ya üzvlük ambisiyasından imtinası, sanksiyaların ləğvi və dondurulmuş aktivlərdən istifadə mexanizmləri daxildir.
Bu bəndlərin bir çoxu həm Ukrayna, həm də Avropa üçün yolverilməz görünür. Elə buna görə plan həm Kiyevdə, həm Avropada skeptik qarşılanır. ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun planı əvvəlcə Rusiyanın “istək siyahısına” bənzətməsi, sonradan isə onu müdafiə etməsi Vaşinqtonun daxilində də ciddi fikir ayrılıqlarının olduğunu göstərir.
Bu ziddiyyətlərin fonunda danışıqlarda fasiləsiz “irəliləyiş” bəyan edilsə də, heç bir maddə üzrə konkret razılıq yoxdur.
Avropanın “sərt planı”: Tramp administrasiyasının yumşaq variantına alternativ yaradır.
Sənədlərdən və diplomatik sızıntılardan göründüyü kimi, Avropanın, xüsusən Böyük Britaniya, Fransa və Almaniyanın - paralel olaraq daha sərt bir sülh konsepsiyası da var.
Bu konsepsiyanın əsas fərqləri Ukraynaya tam təhlükəsizlik zəmanətləri - NATO Nizamnaməsinin 5-ci maddəsinə (Bir üzv ölkəyə silahlı hücum hamıya edilmiş hücum sayılır) yaxın mexanizmlər, Rusiyanın hərbi mövcudluğunun Ukraynanın bütün ərazilərindən çıxarılması, Moskva ilə danışıqlara yalnız Ukrayna şərtlərinin əsas götürülməsi ilə başlamaq və sanksiyaların mərhələli, yalnız praktiki dəyişikliklərə uyğun ləğvindən ibarətdir.
Avropanın bu xətti Cenevrə görüşündə təqdim edilən ABŞ planı ilə birbaşa toqquşur. Tramp administrasiyası müharibənin “tez dayandırılmasını” prioritet saydığı üçün kompromis paket təqdim edir. Avropa isə kompromisin Rusiyanın xeyrinə olduğunu hesab edir və daha “prinsipial sülh” istəyir.
Bu səbəbdən, görüşdə formal olaraq birlik görüntüsü olsa da, Avropa açıq şəkildə ABŞ-ın variantına qoşulmur.
Ukrayna üçün əsas məsələ olan təhlükəsizlik zəmanətləri hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır.
Planın ən vacib bəndi olan Ukraynanın təhlükəsizlik təminatları hələ də texniki olaraq qeyri-müəyyəndir.
ABŞ-ın mediaya sızan sənədində deyilir ki, Ukraynaya qarşı “əhəmiyyətli gələcək hücum” transatlantik birliyə qarşı hücum kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin:
Bu mexanizmin hüquqi qüvvəsi, hərbi müdaxilənin konkret mexanizmi, hansı ölkələrin bu zəmanətə qoşulacağı və Rusiyanın belə bir sənədi imzalayıb-imzalamayacağı hələ də məlum deyil.
Üstəlik, bu zəmanətin 10 illik müddətə nəzərdə tutulması, o müddətin sonunda isə “qarşılıqlı razılaşma əsasında” uzadılması Kiyev üçün risqləri artırır.
Zelenskinin komandası üçün əsas problem də məhz budur - sülh müqabilində konkret təminat olmadan ərazi və siyasi kompromisə getmək mümkün deyil.
Rubionun optimizmi və siyasi reallıq: niyə nəticə yoxdur?
Rubionun görüşü “Tramp administrasiyası dövrünün ən yaxşı danışıqları” kimi təqdim etməsi bir növ siyasi kommunikasiya xəttidir.
Lakin faktiki vəziyyət fərqlidir. Yəni ABŞ nümayəndə heyəti Cenevrəni tərk etsə də, ortada yekun sənəd yoxdur, Avropa nümayəndələri ABŞ planını qəbul etmir, Ukrayna mətnin əsas bəndlərini təhlükəli hesab edir, Rusiya isə sənədə öz tələblərinə yaxın müddəalar daxil olduğu üçün prosesi “müsbət” kimi göstərməyə çalışır.
Bu mənzərə əslində razılaşmanın tam formalaşmadığını, sadəcə siyasi görüntü yaradıldığını göstərir.
Cenevrə görüşlərinin nəticəsində tərəflər “proses saxlanılıb” deməsə də, faktiki olaraq dayanma var.
Görüşdən sonra yayılan birgə bəyanatda “yenilənmiş və dəqiqləşdirilmiş çərçivə sənədi”nin hazırlandığı bildirilir. Lakin bu sənəd hələ açıqlanmayıb, maddələrin hansı hissələrinin dəyişdirildiyi bəlli deyil və tərəflərin yeni mətni qəbul edib-etmədiyi bilinmir.
ABŞ planının Avropanın “sərt planı” ilə toqquşması səbəbindən Cenevrə platformasında vahid versiya yaradılması mümkün olmayıb.
Cenevrə Zirvəsi niyə iflasa uğradı?
Cenevrə görüşləri hələ də rəsmi olaraq “davam edir” kimi göstərilsə də, real vəziyyət aydın şəkildə göstərir ki, ABŞ-ın planı Rusiyanı razı salsa da, Ukrayna və Avropa üçün qəbuledilməzdir.
Digər tərəfdən, Avropanın alternativ planı ABŞ-ın mövqeyini zəiflədir və Amerikanın Qərblə vahid mövqeyini pozur.
Eyni zamanda, Ukraynanın tələb etdiyi təhlükəsizlik təminatları mətndə qeyri-müəyyəndir.
Bununla yanaşı, Rusiya kompromis görüntüsü yaratsa da, real güzəşt niyyətində deyil.
Lakin tərəflər nəticə əldə etməsələr də, diplomatik fiaskonun etiraf edilməməsi üçün “irəliləyiş” ritorikasından istifadə edirlər.
Beləliklə, Cenevrə Zirvəsi hazırkı mərhələdə siyasi PR ilə real diplomatik nəticə arasındakı uçurumu nümayiş etdirir. Prosesi davam etdirmək mümkün olsa da, bu formatda faktiki sülh müqaviləsinin əldə edilməsi yaxın görünmür.
Akif NƏSİRLİ
