Ərdoğanın xəbərdarlığı və Türkiyənin mümkün addımları: hərbi müdaxilənin reallığı nə qədərdir?
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Misirdən geri dönərkən təyyarədə yerli medianın suallarını cavablandırıb. O bildirib ki, Qəzzadakı atəşkəsin davamlı olması və pozuntuların baş verməməsi ən vacib məsələdir. Ərdoğan keçmişdə atəşkəs razılaşmalarının tez-tez pozulduğunu xatırladaraq, ehtiyatlı və diqqətli davranmaq lazım olduğunu vurğulayıb. Türkiyə, ABŞ və digər ölkələrin atəşkəsin qorunmasına qətiyyətlə dəstək verdiyini, vəziyyət yenidən gərginləşsə bunun ağır nəticələri olacağını İsrailin də bildiyini qeyd edib.
Ərdoğan prezident Netanyahuya ünvanladığı xəbərdarlıqda deyib ki, bu gündən etibarən atəşkəs imzalandı və əgər İsrail yenə bu razılaşmanı pozarsa, türk əsgərini İsrailin daxilində görə biləcəyinə şübhən olmasın. Ərdoğan bildirib: “Bu dəfə səni türk əsgərinin əlindən nə Tramp qurtara biləcək, nə də başqa biri. Bu xəbərdarlıqda məqsədim odur ki, sabah "mən xəbərdarlıq etməmişdim” deməyəsiniz. İsrail əsgəri türkün gücü qarşısında dayana bilsə, dayansın”.
“Bakı-Xəbər” nəşrinə görə, bu sərt ritorika daxili auditoriyaya ünvanlanmış siyasi mesajlarla üst-üstə düşür və Ankaranın regional təsirini göstərmək məqsədi daşıyır. Lakin sərt bəyanatlar avtomatik olaraq praktik hərbi addım demək deyil; real həyatda hüquqi, loqistik və geosiyasi məhdudiyyətlər mövcuddur.
Birbaşa quru əməliyyatları və ya İsrail ərazisinə türk qoşunlarının yeridilməsi region üçün böyük risq və ağır nəticələr deməkdir. Belə addım genişmiqyaslı hərbi qarşıdurma yarada və regional, həmçinin qlobal aktorların kəskin reaksiyasına səbəb ola bilər. NATO üzvü olan Türkiyənin təkbaşına və ya müttəfiqlərdən açıq dəstək alaraq belə bir əməliyyat həyata keçirməsi real görünmür.
İsrail Qəzza ətrafındakı hava sahəsini və sahilə yaxın dəniz zonalarını faktiki olaraq nəzarətdə saxlayır. Bu o deməkdir ki, istənilən xarici təyyarə, helikopter və ya gəminin oraya təhlükəsiz və maneəsiz daxil olması İsrailin icazəsi və ya razılaşması olmadan praktik olaraq çətindir. Həmçinin Qəzzaya hansı yollarla - hava, dəniz və ya quru vasitəsilə - yardım, yük və ya şəxslərin daxil olacağı təkcə texniki yox, daha çox siyasi qərarlarla müəyyən edilir. Hansı keçidlərin açılacağı, kimlərin keçə biləcəyi və nə vaxt keçə biləcəyi diplomatik razılaşmalar və tərəflərin maraqları ilə bağlıdır. Misirin Rəfah və ətraf sərhəd məntəqələri üzərindəki mövqeyi bu baxımdan həlledicidir. Çox vaxt Qəzzaya quru yolu ilə genişmiqyaslı daxilolma üçün Misirin razılığı və koridorların açılması tələb olunur və Misirin daxili təhlükəsizlik və regional balans maraqları bu qərarlara birbaşa təsir edir. Buna görə Türkiyənin quru, hava və ya dəniz vasitəsilə hərbi müdaxiləsinin məntiqli və həyata keçirilə bilən sayılması üçün ən azı İsrail və ya Misir, yaxud digər əsas tərəflərlə qarşılıqlı razılıq və ya beynəlxalq təşkilatlar və güclər tərəfindən geniş hüquqi və siyasi dəstək tələb edilir. Belə dəstək olmadan təkbaşına hərəkət yüksək risqli və çətin olar. Əks halda Türkiyənin daha real və icra edilə bilən addımları böyükmiqyaslı hərbi əməliyyatlar deyil, humanitar yardım göndərilməsi, yardım konvoylarının təşkil olunması, monitorinq, müşahidə missiyaları və məhdud, müəyyən məqsədli əməliyyatlar kimi daha məhdud çərçivəli fəaliyyətlər olacaq - bu cür addımlar nisbətən daha az eskalasiya risqi daşıyır və beynəlxalq normalara daha uyğun hesab olunur.
Buna görə də ən ehtimal olunan ssenarilər siyasi-diplomatik təzyiq, humanitar iştirak və yardım konvoylarının qorunmasıdır. Türkiyə artıq humanitar və monitorinq rolunu təklif edib və bu istiqamətdə resurs göndərməyə hazır olduğunu bəyan edib. Dənizdə və humanitar konvoylar ətrafında yaranan gərginliklər isə təhlükəli eskalasiyaya yol aça bilər, ona görə Ankaranın daha məqbul yolu çəkindirici, amma məhdud və hesablanmış hərəkətlər etməkdir.
Xülasə olaraq, Ərdoğanın xəbərdarlığı ciddi siyasi mesajdır və atəşkəsə təzyiq üçün güclü diplomatik alət rolunu oynaya bilər. Lakin birbaşa hərbi müdaxilənin reallığı aşağıdır - belə bir addım Türkiyə üçün dəfələrlə ağır nəticələr doğura və beynəlxalq səviyyədə geniş məhdudlaşmaya səbəb ola bilər. Türkiyə üçün ən çox istifadə ediləcək vasitələr siyasi təzyiq, humanitar yardım və lazım gəldikdə dəniz və müşayiət əməliyyatlarıdır. Regiondakı gərginliklər davam etdikcə Ankaranın növbəti addımları, əsasən siyasi, diplomatik və insani taktikalara əsaslanacaq. Hərbi addım yalnız son və ekstremal halda, digər vasitələr tükəndikdə nəzərdən keçirilə bilər.
Akif NƏSİRLİ
