ABŞ prezidenti Donald Tramp avqustda bir çox ölkədən gələn mallara gömrük rüsumlarının tətbiqi ilə bağlı verdiyi vədi yerinə yetirməyə başlayıb.
Bura Braziliya, Hindistan, Çin, Cənubi Afrika və Rusiyanın daxil olduğu BRİKS assosiasiyası da daxildir. Trampın açıqlamalarından da aydın olduğu kimi, ən azı iki halda (Braziliya və Hindistan) tarif tətbiqi təkcə ticarət dövriyyəsini balanslaşdırmaq istəyi deyil, həm də sırf siyasi motivlərlə bağlıdır.
Beləliklə, Tramp siyasi problemləri həll etmək üçün iqtisadi təzyiqdən istifadə etməyə başlayıb. Eyni zamanda o, nəinki Rusiyanın Ukrayna ilə münaqişəyə son qoymaq istəməməsi, həm də ABŞ-ın dünyada nüfuzu üçün potensial təhlükə hesab etdiyi BRİKS-in özündən razı deyil. Əgər Trampın Çinə qarşı tarif silahlarından istifadə etmək niyyəti gözlənilməz deyildisə, o zaman Hindistan və Braziliyaya qarşı sərtlik bir çox analitikləri təəccübləndirib. Bu ölkələrin hər ikisi ABŞ-ın mühüm ticarət tərəfdaşlarıdır və amerikalılara qarşı ABŞ-ın Tayvana dəstəyindən narazı olan Pekindən fərqli olaraq heç bir siyasi iddiaları yoxdur. Əksinə, Braziliya və Hindistan hakimiyyəti həm Latın Amerikasında, həm də Hind-Sakit okean regionunda təhlükəsizlik məsələlərində ABŞ-ın mövqeyindən çox şeyin asılı olduğunu tam başa düşərək Trampın rəğbətini qazanmağa çalışır. Tramp üçün, göründüyü kimi, hər iki ölkə ABŞ-a, o cümlədən BRİKS-də iştirak etməklə problem yaradan ölkələrdir. Tramp artıq BRİKS-ə qarşı birmənalı çıxış edib: “BRİKS əsasən, Birləşmiş Ştatlara qarşı olan bir qrup ölkələrdir. Hətta, Hindistan da onun tərkibindədir”. O, Hindistan mallarına 25 faizlik gömrük rüsumunun tətbiqini bununla izah edib. Hindistan istehsalı olan mis borular və məftillərə isə tariflər 50 faiz olacaq. BRİKS-də Tramp, sözlərinə görə, öz ehtiyat valyutasını yaratmaq cəhdi ABŞ üçün qəbuledilməzdir. ABŞ prezidenti xəbərdarlıq edib ki, heç kimə dollara hücum etməyə imkan verməyəcək. Trampın bu sözləri Kremldə də sərt reaksiya ilə qarşılanıb. Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov vurğulayıb ki, BRİKS yalnız institusional struktur deyil, ortaq maraqları və qarşılıqlı əməkdaşlıq haqqında ümumi baxışı bölüşən ölkələrin birliyidir: “BRİKS heç vaxt fəaliyyətini heç bir ölkəyə qarşı yönəltmir”. Lakin Tramp qətiyyən belə düşünmür.
Üstəlik, ABŞ prezidenti Hindistana təkcə 25 faiz tarifləri təkcə iqtisadi faktora görə deyil, həm də özünün dediyi kimi, Rusiya ilə əməkdaşlığa görə tətbiq edir: “Hindistan həmişə hərbi texnikasının böyük əksəriyyətini Rusiyadan alıb və Çinlə yanaşı Rusiyadan da ən böyük enerji alıcısıdır, hər kəs Rusiyanın Ukraynada qətliamını dayandırmasını istəyir”. Amerika prezidenti avqustun 6-dan Braziliya mallarına 50 faizlik tariflərin tətbiq ediləcəyini açıqlayıb. Bu günə qədər bu, Trampın tətbiq edəcəyi BRİKS ölkələrinə qarşı ən yüksək tarifdir. Braziliyadan sonra ikinci yerdə Cənubi Afrikadır. Bu ölkədən gələn malların tarifləri 30% olacaq. Bununla belə, Braziliya vəziyyətində onlar Latın Amerikasının ən böyük iqtisadiyyatı tərəfindən istehsal olunan bir sıra əsas mallara şamil edilmir: məsələn, təyyarələr və onların hissələri, neft, qaz, dəmir filizi. Görünür, Tramp öz tənqidçilərini dinləyib: sadalanan kateqoriyaların hamısı Braziliyanın ABŞ-a ixracatının əsas hissəsini təşkil edir. Əgər onlara tariflər tətbiq edilərsə, o zaman amerikalı istehlakçılar bunun əvəzini ödəməli olacaqlar. Əlamətdar odur ki, portağal şirəsi də tariflərdən azad edilib. Braziliyanın San-Paulu ştatı portağal yetişdirilməsi üzrə dünya mərkəzlərindən biridir və onun məhsullarının təxminən 90%-i ABŞ-a göndərilir. Braziliyadakı Amerika Ticarət Palatasının hesablamalarına görə, Braziliya ixracatının 40%-dən çoxu məhdudiyyətlərdən azad olacaq. Ölkəyə qarşı sərtlik onunla izah olunur ki, Braziliya Ali Məhkəməsi hazırda dövlət çevrilişinə cəhddə ittiham olunan keçmiş dövlət başçısı Jair Bolsonaronun işini araşdırır. O, 2019-cu ildən 2023-cü ilə qədər ən yüksək dövlət postunu tutub və o zaman Trampın qızğın tərəfdarı olub. Müttəfiqinin 40 il həbs cəzası ilə üz-üzə qaldığını görən Amerika lideri kənarda durmayacağına qərar verib. O, Bolsonaroya qarşı işi “cadugər ovu” adlandırır və Braziliya hakimiyyətini keçmiş prezidenti azad etməyə məcbur etmək üçün tariflərdən istifadə edir. Bu səbəbdən tariflərlə yanaşı, ölkənin ali hakimlərdən biri olan Aleksandr de Moraesə qarşı sanksiyalarının tətbiqi elan edilib. Braziliyalı hakimin ABŞ vizası ləğv ediləcək və ABŞ-dakı bütün aktivləri dondurulacaq. Moraes üçün sanksiyalar həqiqətən ağrılı zərbədən daha simvolik olacaq. Braziliya Ali Məhkəməsinin sözçüsünə görə, Dövlət Departamenti artıq bu ay onun vizasını ləğv edib və onun ABŞ-da hesabı və ya aktivləri yoxdur. Braziliya-ABŞ münasibətlərində artan gərginlik Braziliya prezidenti Luiz İnasio Lula da Silvanı qorxutmur. Trampın gömrük rüsumlarının tətbiqini elan etməsindən əvvəl “The New York Times” qəzetinə verdiyi müsahibədə Braziliya prezidenti ölkəsinin ABŞ-la “böyük dövlətlə qarşı-qarşıya duran kiçik bir ölkə” deyil, “suveren dövlət” mövqeyindən danışacağını söyləyib. Müsahibədə Lula cavab rüsumlarının tətbiqinin mümkünlüyünü istisna etməyib, lakin Braziliya hökumətinin konkret planları hələ açıqlanmayıb. Bütün bunlar BRİKS-lə ABŞ arasında dünya iqtisadiyyatına ciddi təsir edəcək iqtisadi savaşın başlandığını göstərir.
Nahid SALAYEV
