Dağlıq Qarabağ - Ermənistanın gizli aldığı silahların son ünvanı

Cənubi Qafqaz regionunda Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəyə qarşı əsassız ərazi iddiaları ilə çıxış edən, eləcə də Azərbaycan torpaqlarının 20%-ni işğal altında saxlayan Ermənistan son illərdə silahlanma tendensiyasını davam etdirərək regional təhlükəsizliyi ciddi təhdid altında qoyur. Xaricdəki erməni diasporunun və ermənipərəst qüvvələrin dəstəyindən maksimum şəkildə yararlanan rəsmi İrəvan silahlanma prosesini qeyri şəffaf şəkildə həyata keçirir.
Əsasən də "qara bazar" prinsipindən istifadə edilərək müxtəlif ölkələr üzərindən Ermənistana silah, hərbi texnika və digər müdafiə təyinatlı məhsulların ötürülməsi prosesi davam etməkdədir. BMT Adi Silahlar Registrinə alıcı (Ermənistan) və satıcı ölkələrin təqdim etdiyi məlumatlar, eləcə də ortaya çıxan digər faktlar Ermənistanın şəffaf siyasət yürütmədiyini, beynəlxalq təşkilatları aldatdığını sübuta yetirir. İqtisadi imkanların zəif olmasına baxmayaraq, Ermənistan Rusiya tərəfindən hərbi əmlakın təmənnasız bağışlanması, habelə KTMT üzvü olan ölkələrdən və digər dövlətlərdən satınalmalar, erməni diasporunun dəstəyi ilə, beynəlxalq hesabatlara düşmədən müxtəlif ölkələrdən silah idxalı hesabına silahlanma prosesini həyata keçirir.

BMT-dən gizlədilən sirlər

Ötən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərindən etibarən Rusiya tərəfindən Ermənistana həm öz qiymətinə satışlar, həm də böyük həcmdə silah və hərbi texnikanın ötürülməsinə dair məlumatlar dövri mətbuatda yer almağa başlayıb. Belə ki, 1995-1996-cı illərdə Rusiya Ermənistana, "Scud" operativ-taktik raketləri də daxil olmaqla, 1 milyard dollar dəyərində silah və texnika ötürülməsini reallaşdırıb. Sonrakı illərdə də bu proses davam etdirilib. 2006-2007-ci illərdə Rusiyanın Gürcüstandakı Axalkələk və Batumi hərbi bazalarından Ermənistana daşınan əmlakın önəmli qismi 102-ci bazaya deyil, Ermənistan Ordusuna verilib. Ermənistan Silahlı Qüvvələrinə təmənnasız şəkildə verilmiş bu əmlakın dəqiq həcmi barədə hər hansı informasiya mövcud deyil. Ermənistan özünün BMT-nin Adi Silahlar Registrinə təqdim etdiyi məlumatlarda Rusiyadan yalnız məhdud sayda kiçik çaplı silahlar satın aldığını göstərib. Məsələn, hesabata inansaq, rəsmi İrəvan Rusiyadan 300 ədəd PM, 300 ədəd PMM, 3 ədəd PSM markalı tapança, 3 ədəd VSS "Vintorez" markalı snayper tüfəngi, 480 ədəd AK-105 markalı avtomat, 36 ədəd RPK-74M əl pulemyotu, 32 ədəd KC-23 karabini, 52 ədəd SV-98 snayper tüfəngi, 60 ədəd GP-30 lüləaltı qumbaraatan, 10 ədəd 6G30 qumbaratanı alıb. Lakin Rusiya rəsmi mənbələrinin açıqladığı informasiyalar, eləcə də üzə çıxan təkzibolunmaz faktlar rəsmi İrəvanın silah ticarətinə dair informasiyaları BMT-dən gizlətdiyini deməyə əsas verir. 2013-cü ildə hərbi paradda nümayiş olunan 3 kompleks "Toçka-U" operativ-taktiki raketlərin, 2013-cü ildə təlimlərdə istifadə edilən 2C7 "Pion" özüyeriyən haubitsaların Ermənistan tərəfindən nə zaman alındığı bəlli deyil. Qeyd olunan tarixədək Ermənistan Ordusunun silahlanmasında nə "Toçka-U" taktik raketləri, nə də "Pion" topları mövcud olub. Bu satınalma barədə informasiya da beynəlxalq hesabatlarda yer almayıb. BMT-yə təqdim olunan hesabatlarda belə bu ötürülmə əksini tapmayıb.
Rusiyanın Dünya Silah Ticarətinin Analizi Mərkəzinin (SAMTO) son hesabatına görə, Ermənistan Rusiyadan 2013-cü ildə 50 ədəd tank əleyhinə idarə olunan raket kompleksi, 35 ədəd ədəd T-72 tankı, 110 ədəd BTR-80/82A alıb. Mərkəzin məlumatına görə, Ermənistan 2011-ci ildə Rusiyadan 2 ədəd Mi-24 zərbə helikopteri, 2009-cu ildə 4 kompleks S-300PS, açıqlanmayan sayda QAZ-2975 "Tiqr" zirehli avtomobili, 2004-cü ildə 2 ədəd İl-76M hərbi nəqliyyat təyyarəsi, 2003-cü ildə 2 ədəd Mi-8İV, 5 ədəd Mi-8MT, 2001-ci ildə 1 ədəd Mi-24P helikopteri əldə edib. Bununla bərabər, 2013-2014-cü illərdə Rusiyanın "AFM Servis" şirkətindən 4 kompleks "Ptero E-5" tipli pilotsuz uçiş aparatının (PUA) satın alınması informasiyası da hesabatlardan gizlədilib. İstehsalçı şirkətin baş direktoru Əmir Vəliyev bu PUA-ların Ermənistan FHN üçün satıldığını desə də, ötən il İrəvanda Ordunun arsenalı ilə tanışlıq sərgisində bu uçuş aparatlarının bir qisminin X-55 adı altında Ermənistan MN-nin istifadəsində yer aldığı üzə çıxıb. Rəsmi hesabatlarla yanaşı, müxtəlif mənbələrdən mediaya sızan məlumatlara görə, təmənnasız olaraq, Rusiya 2012-ci ilin avqust ayında 102-ci bazanın anbarından Ermənistan Ordusuna açıqlanmayan sayda BMP-2 və BMP-3 piyada döyüş maşınları, BTR-80 bazasında R-149 komanda-qərargah maşını, BTR-70 və BTR-80, 152 mm çaplı 2A65 "Msta-B", 152 mm çaplı 2A36 "Giatsin-B", 2S3M "Akatsiya", həmçinin 122, 240, 300 mm reaktiv mərmilər, 100, 122 və 152 mm çaplı artilleriya döyüş sursatları, tanklar üçün 125 mm çaplı mərmilər, bir divizion "Kub" zenit-raket kompleksi, S-300 ZRK-lər üçün 5B55K, 5B55R və 5B55U tipli idarə olunan raketlər, aviasiya üçün idarə olunmayan S-8 və S5 raketləri, idarə olunan X-25ML və R-60M raketləri bağışlayıb.
Rusiya ilə yanaşı, 1999-cu ildə Ermənistan Çindən 8 ədəd WM-80, 2010-2013-cü illərdə 6 ədəd AR-1A reaktiv atəş sistemi əldə edib. BMT Adi Silahlar Registrində və satıcı ölkələrin ixracat raporlarında yer alan bilgilərə görə, Ermənistan 2004-cü ildə Slovakiyadan 10 ədəd Su-25 hücum təyyarəsi, 2007-ci ildə Belarusdan 7 ədəd D-30 topu, İtaliyadan 660 ədəd markası açıqlanmayan tüfəng və karabin, Serbiyadan 250 ədəd 12.7 mm "Black Arrow" snayper tüfəngi, 100 ədəd 30 mm çaplı AQM-17 dəzgahlı qumbaraatan, 2008-ci ildə yenə İtaliyadan 478 ədəd tüfəng və karabin, Filippindən 61 ədəd .45/9 mm çaplı tapança, 40 ədəd snayper tüfəngi, 2003-2010-cu illərdə Ukraynadan 4 ədəd L-39 təlim təyyarəsi, 230 ədəd tapança, 60 ədəd snayper tüfəngi, 16500 ədəd avtomat, 2501 ədəd pulemyot, Avstriyadan 50 ədəd "Glock" markaalı tapança, Bosniya və Hersoqevinadan 200 ədəd minaatan, Monteneqrodan 16 ədəd D-30 haubitsası, 2013-cü ildə CAR-dan 100 ədəd tapança-pulemyot alıb.
Ermənistanın əsas silah alğı-satqısı demək olar gizli yollarla və Albaniya, Yunanıstan, Kipr, Livan, Serbiya, Monteneqro kimi ölkələrin şirkətləri üzərindən həyata keçirilir. Xaricdəki erməni diasporunun dəstəyi və maliyyəsindən də bu istiqamətdə geniş istifadə olunur. Bu işdə isə daha çox Ermənistanın əsas silah idxal-ixracatçısı olan "DG Arms Corporotion" şirkətinin adı keçir. Bu şirkət Serbiyanın "CPR Impex LLC", Monteneqronun MDİ (Montenegro Defence Industry) Albaniyanın MEİCO və Bosniyanın UNİS hərbi sənaye qrupu ilə sıx əlaqələrə malikdir. Serj Sərkisyanın ailə biznesinə daxil olan "DG Arms Corporation" şirkəti Seyşel adalarında qeydiyyatdan keçmiş və hazırda baş ofisi İngiltərədə yerləşən "Mosston Engineering" şirkətinin törəmə müəssisəsidir. Müxtəlif ölkələrdən Ermənistana məhsul idxalı, eləcə də Ermənistandan silah ixracatı məhz bu "ana-bala" şirkət üzərindən həyata keçirilir. Adı bir çox qaranlıq məsələlərdə keçən "DG Arms Corporation" qanunsuz silah ticarəti ilə bağlı BMT-nin "qara siyahısı"na düşüb.
"DG Arms Corporation" şirkətinin Ermənistana silah daşıması ilə bağlı ilk fakt 2006-cı ilə təsadüf edir. Həmin dövrdə bu şirkət Monteneqrodan Ermənistana İl-76 təyyarəsi vasitəsi ilə hər birində 40 ton olmaqla 39 reys silah və sursat idxal edib. Ermənistana silah daşımaları "Southern Airlines", "Ayk Air" (bu aviaşirkətin adı 2011 və 2013-cü illərdə BMT-nin qanunsuz silah ticarəti ilə bağlı məruzələrində keçir), "Skiva Air" və "Taron Air" şirkətləri vasitəsi ilə yerinə yetirilib.
2012-ci ildə Ermənistana Ukrayna və Moldovadan analoji formada Ü gizli silah ötürülməsi faktı üzə çıxıb. 2011-ci ildə Moldovadan Latviyanın "Latspetsexport" şirkəti vasitəsi ilə silah və sursat ötürülməsinə dair imzalanmış müqavilə 2012-ci ildə yerli mediaya sızandan sonra rəsmi Kişinyov faktı müdafiə naziri səviyyəsində təsdiq etməyə məcbur olub. Müdafiə Nazirliyi əvvəlcə Ermənistana köhnəlmiş, istifadəyə yararsız silah növləri satıldığını bəyan edib. Lakin sonradan məlum olub ki, Merkuleştı hərbi aerodromundan İrəvana yola salınan təyyarələrə döyüşə yaralı silah-sursat yüklənib. Ermənistana satılan silahlar sırasında "Faqot" və "Konkurs" tipli tank əleyhinə raket kompleksləri, habelə 1500 ədəd S-8 aviasiya raketinin olması öz təsdiqini tapıb. Moldovanın müdafiə naziri Vitali Marinutsa parlamentdə çıxışı zamanı bu silah və sursatların İrəvana 3.3 milyon dollara satıldığını deyib.

Avropa silahları Qarabağa necə gəlir?

Ermənistan xaricdəki erməni diasporu və lobbiləri sayəsində dövlətlərarası hərbi münaqişəni əsas gətirərək Azərbaycan və Ermənistana silah embarqoları tətbiq edən Qərbi Avropa ölkələrindən müxtəlif çaplı silahlar və optik nişangahlar satın alıb. Fransa-Almaniya istehsalı olan 20 ədəd MİLAN tank əleyhinə idarə olunan raketlər, Yunanıstandan optik sistemlər, Rusiya üzərindən olmaqla Yaponiyanın "Hino" şirkətindən taktik nəqliyyat vasitələri, Livan üzərindən İtaliyadan 50 komplekt mina detektoru, habelə tank əleyhinə idarə olunan raket kompleksi və minaatan, İngiltərənin "Accuracy International" şirkətindən AX .338/AXMC, Finlandiyanın "Sako" şirkətindən TRG M-10 və TRG-42, CAR-ın "Truvelo" şirkətindən "Truvelo CMS" .50 BMG (12.7x99mm) və Fransanın "PGM Precision" şirkətindən "PGM Mini-Hecate .338" və "Ultima Ratio" snayper tüfəngləri, Almaniyanın tanınmış "Schmidt & Bender" şirkətindən optik nişangahlar əldə edib.
Ermənistan əldə etdiyi silah və hərbi texnikanı beynəlxalq təşkilatların monitorinqlərindən yayındırmaq üçün onların böyük qismini işğal altındakı Azərbaycan ərazilərində saxlayır. Məsələn, Ermənistan 2005-2006-cı illərdə Rusiyanın Gürcüstandakı Axalkələk hərbi bazasının ləğvindən sonra əldə etdiyi 16 ədəd "Akatsiya" özüyeriyən haubitsa, 10-a yaxın BMP1 və BMP-2 piyada döyüş maşını, 2013-cü ildə Rusiyadan aldığı 35 ədəd tankın müqabilində beynəlxalq öhdəliyə əsasən utilizasiyaya göndərilməli olan eyni sayda T-72 tankını Azərbaycanın işğal altındakı ərazilərinə yerləşdirib. Peykdən əldə olunmuş fotolara əsasən, son 3 ildə Azərbaycanın Qubadlı rayonunun Xanlıq kəndi yaxınlığında yerləşdirilmiş hərbi hissənin inventarındakı tank və zirehli texnikanın sayında iki dəfə artım olub. Eynilə Füzuli rayonu istiqamətində işğalçı ordunun ikinci və üçüncü eşelon müdafiə mövqelərində - yüksəkliklərdə tankların yerləşdirilməsi hesabına qazamatların yaradılması müşahidə olunur. Bundan başqa, internet saytlarında yer alan məlumatlardan aydın olur ki, Ermənistan 2010-2013-cü illərdə Rusiyadan və digər ölkələrdən almış olduğu 2B9 "Vasilyok" avtomatik minaatanlarını da Qarabağda - cəbhənin Ağdərə və Ağdam istiqamətində - ön mövqelərdə yerləşdirib. Bu da bir daha Ermənistanın işğalçı siyasətindən əl çəkmək niyyətində olmadığını sübuta yetirir.
Rəşad Süleymanov
"Azeri Defence" jurnalı
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun keçirdiyi müsabiqəyə təqdim etmək üçün.