ABŞ hakimiyyəti yenidən Tehrana xəbərdarlıq edərək bildirib ki, İranla ya hərbi yolla, ya da nüvə proqramı ilə bağlı razılığa gəlməklə məsələ həll oluna bilər. Bu açıqlama İranın ali dini rəhbəri Əli Xamneyinin ABŞ-nin iki düşmən ölkə arasında danışıqlar aparmaq təklifini rədd etməsindən bir neçə saat sonra verilib.
İranın ali dini lideri deyib ki, ABŞ-ın iki ölkə arasında danışıqlara dair çağırışını rədd edir, çünki danışıqlar İran raketlərinin məsafəsinə və onun regiondakı təsirinə məhdudiyyətlər qoymaq məqsədi daşıyacaq: “Onların danışıqları problemlərin həllinə yönəlməyib, onlar masanın əks tərəfində oturan qarşı tərəfə istədiklərini tətbiq etmək məqsədilə danışmaq üçündür”. İranın ali dini rəhbərinin açıqlamaları prezident Donald Trampın Xameneyiyə Tehranla onun sürətlə irəliləyən nüvə proqramını məhdudlaşdırmaq və hakimiyyətdə olduğu ilk müddətdə ABŞ-ı çıxardığı nüvə sazişini əvəz etmək üçün yeni razılaşma əldə etmək istədiyi bildirdiyi məktub göndərdiyini etiraf etməsindən sonraya təsadüf edib. Xameneyi ABŞ-ın tələblərinin hərbi xarakter daşıyacağını və İranın regional nüfuzu ilə əlaqədar olacağını bildirib: “Onlar müdafiə qabiliyyəti, ölkənin beynəlxalq imkanları ilə bağlı olacaq. Onlar İranı işlər görməməyə, bəzi insanlarla görüşməməyə, müəyyən yerlərə getməməyə, bəzi əşyaları istehsal etməməyə çağıracaqlar, raketlərin atış məsafəsi müəyyən məsafədən çox olmamalıdır deyəcəklər. Bunları kimsə qəbul edə bilərmi?”. Bütün dövlət məsələlərində son sözə malik Xameneyi belə danışıqların İran və Qərb arasında problemlərin həllinə toxunmayacağını deyib. Xameneyi heç bir şəxsin və ya ölkənin adını çəkməsə də, danışıqlarla bağlı çağırışın ictimai rəydə İrana təzyiq yaratdığını bildirib: “Bu, danışıqlar deyil. Bu, əmr və məcburiyyətdir”. Trump Oval Ofisdə jurnalistlərlə danışarkən birbaşa olaraq İran liderinə göndərdiyi məktubu qeyd etməyib. Lakin o, üstüörtülü bir şəkildə mümkün hərbi əməliyyata istinad edərək deyib: “İranla bağlı elə bir vəziyyətimiz var ki, çox yaxında nəsə baş verəcək. Çox, çox tezliklə”. Trampın təklifi İsrail və ABŞ-ın İranın nüvə silahı əldə etməsinə heç vaxt icazə verməyəcəkləri barədə xəbərdarlıq etdiyi vaxta təsadüf edir ki, bu da, Tehran uranı silah səviyyəsinə yaxın səviyyədə zənginləşdirdiyi üçün hərbi qarşıdurma ilə bağlı narahatlıqlara səbəb olub. Uranı silah səviyyəsinə yaxın səviyyədə yalnız atom silahı olan dövlətlər zənginləşdirir. Bu durumda Ağ Evin Milli Təhlükəsizlik Şurasının sözçüsü Brayan Hyuz bildirib: “Ümid edirik ki, İran rejimi öz xalqını və milli maraqlarını terrorizmdən üstün tutacaq”. O, eyni zamanda, Donald Trampın sözlərini təkrarlayaraq vurğulayıb: “Əgər hərbi müdaxilə etməli olsaq, bu, dəhşətli bir şey olacaq”.
Qeyd edək ki, bu günlərdə “Fox Business”ə verdiyi müsahibədə Tramp ölkəsiin mövqeyini dəqiq ifadə edib: “İranla bağlı iki yol var: ya hərbi yolla, ya da Tehranı nüvə silahı əldə etməkdən çəkindirmək üçün razılaşma əldə etməklə. Mən onlara məktub yazaraq bildirmişəm: Ümid edirəm ki, danışıqlar aparacaqsınız, çünki əgər hərbi müdaxilə etməli olsaq, bu, dəhşətli bir şey olacaq. Mən daha çox razılaşma yolu ilə danışıqlar aparmaq istərdim. Hamının mənimlə razı olub-olmadığına əmin deyiləm, amma elə bir razılaşma əldə edə bilərik ki, bu, hərbi qələbə qədər yaxşı olsun. Vaxt yaxınlaşır və necə olursa-olsun, nəsə baş verəcək. Biz daha bir ölkənin nüvə silahı əldə etməsinə icazə verə bilmərik”. Bu vəziyyətdə İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi bildirib ki, Tehran hələ Trampdan məktub almayıb: “O məktub haqqında eşitmişik, amma heç bir şey almamışıq”. İranın xarici işlər naziri bildirib ki, onun ölkəsi təzyiq və hədə-qorxu altında danışıqlar aparmayacaq: “Hətta hansı mövzuda olmasından asılı olmayaraq, bunu nəzərə almayacağıq. Danışıqlar zorakılıq və diktə etməklə eyni şey deyil”. O əlavə edib ki, İran Avropa üçlüyü, Rusiya və Çinlə danışıqlar aparır: “Hazırda biz Fransa, Britaniya və Almaniya, ayrıca Rusiya və Çinlə bərabər hüquq və qarşılıqlı hörmət prinsiplərinə əsaslanaraq məsləhətləşirik. Məqsədimiz nüvə enerji proqramımız barədə daha çox etimad və şəffaflıq yaratmaq üçün yolları araşdırmaq, bunun müqabilində qanunsuz sanksiyaların qaldırılmasını təmin etməkdir”. Bir daha qeyd edək ki, ABŞ və İsrail uzun müddətdir Tehranı nüvə silahı əldə etməsinə icazə verməyəcəklərini bildirir. Uranın silah səviyyəsinə yaxın zənginləşdirməyə davam edən Tehran isə uzun müddətdir proqramın sülh məqsədli olduğunu bəyan edir. Tramp Ağ Evə qayıtdıqdan sonra onun administrasiyası dəfələrlə bəyan edib ki, ABŞ İranın nüvə silahına sahib olmasına imkan verməməlidir. Eyni zamanda, Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi bu ilin əvvəlində bildirmişdi ki, İran nüvə başlıqlarının istehsalı üçün də istifadə edilə bilən uranın zənginləşdirilməsi üzrə işləri sürətləndirib. İran hakimiyyəti uzun müddətdir Avropa ölkələrini 2015-ci ildə Tehranla bağlanmış nüvə sazişindən irəli gələn öhdəlikləri yerinə yetirməməkdə ittiham edir. ABŞ 2018-ci ildə razılaşmadan çıxdıqdan və iqtisadi sanksiyaları bərpa etdikdən sonra İran nüvə proqramını genişləndirərək saziş üzrə öhdəliklərini azaldıb. Bu günlərdə İran prezidenti Məsud Pezeşkian ABŞ ilə danışıqlar aparmağı zəruri saydığını, lakin İslam Respublikasının ali rəhbərinin bunun əleyhinə olduğunu bildirib. Pezeşkian vurğulayıb ki, Trampın maksimum təzyiq siyasətinə və sanksiyalarına əl atması ilə ölkə ətrafında “iqtisadi ilgək” daralır. “Bloomberg” mənbələrinə istinadən xəbər verir ki, Tramp fevralda prezident Vladimir Putinlə telefon danışığı zamanı Rusiyadan Vaşinqton və Tehran arasında danışıqlarda vasitəçilik etməsini istəyib və Moskva razılaşıb.
Samirə SƏFƏROVA
