Suriyanın yeni hakimiyyətinə bağlı qüvvələr ölkənin sahil bölgəsində devrilmiş prezident Bəşər Əsədə sadiq döyüşçülərlə şiddətli döyüşlər aparır. Bu, üsyançıların dekabrda Əsədi devirdikdən və keçid hökuməti qurduqdan sonra Suriyada yaşanan ən pis zorakılıqdır.
Britaniyada yerləşən Suriya İnsan Haqları Müşahidə Qrupu müharibə monitorinqi qrupu artıq 100-ə yaxın insanın öldüyünü bildirib.
Döyüşlərin getdiyi Latakiya və Tartus liman şəhərlərində komendant saatı tətbiq edilib. Toqquşmalar hökumət qüvvələrinin Latakiyada təhlükəsizlik əməliyyatı zamanı pusquya düşməsi ilə başlayıb. Sahil bölgəsi ələvi azlığının mərkəzi və ələvi təriqətinə mənsub Əsəd ailəsinin qalasıdır. Suriya İnsan Haqları Müşahidə Qrupu bildirir ki, silahlılar hərbi bölgələri ələ keçirib, burada hücumlar təşkil etmək üçün Latakiya dağlarında, digərləri isə Cəblə şəhərində məskunlaşıblar. Homs və Hələb şəhərlərində də toqquşmaların olduğu bildirilir. Suriya Müdafiə Nazirliyinin sözçüsü polkovnik Həsən Əbdül Qani dövlət mediası vasitəsilə Latakiyada döyüşən Əsədə sadiq qüvvələrə xəbərdarlıq edib: “Minlərlə insan silahlarını təhvil verib ailələrinə qayıtmağı seçdi, bəziləri isə qatilləri və cinayətkarları müdafiə etmək üçün qaçıb ölməkdə israrlıdır. Seçim aydındır: silahlarınızı yerə qoyun, ya da qaçılmaz aqibətinizlə üzləşin”. Sahil bölgəsi keçid hökumətinə rəhbərlik edən Əhməd əl-Şaraa üçün böyük təhlükəsizlik probleminə çevrilib. Ələvi fəallar bildiriblər ki, onların icması Əsədin devrilməsindən sonra xüsusilə Homs və Latakiya kəndlərində zorakılıq və hücumlara məruz qalıb. Əhməd əl-Şaraa son günlər druz qüvvələri ilə toqquşmaların baş verdiyi cənubda da müqavimətlə üzləşir. Rusiyalı politoloq Sergey Markov qeyd edir ki, Latakiyada yeni hakimiyyətə qarşı ələvilərin üsyanı başlayıb: “İsrail görünür ki, bu üsyanı dəstəkləyir və Latakiyanı öz təsir dairəsinə daxil etmək istəyir, necə ki, artıq druzların yaşadığı bölgələri nəzarət altına alıb. Druzlar artıq yeni hakimiyyətə tabe olmurlar”. O, üsyanın Rusiya hərbi bazası olan bölgəyə yaxın olduğuna diqqət çəkib və nəticələri haqqında nikbin olmadığını bildirib: “Üsyanın yatırılacağını proqnozlaşdırmaq olar. Repressiyalar da səngiyəcək. Orada hələ də Rusiya bazaları var və çox güman ki, hazırda ələvilər rus əsgərlərindən xahiş edirlər ki, bir növ onlara dəstək olsunlar. Buna görə də orada Rusiya hərbi bazalarının taleyi həll olunur. Ələvilərə yazıqdır, amma əgər onlara kömək edilib və onlar məğlub olsalar, o zaman Suriya hakimiyyəti Rusiyanı hərbi bazalardan məhrum edəcək. Bundan əlavə, üsyan barədə xəbər tutan kürdlər Suriya hökumət qoşunlarına qarşı hücuma keçiblər”. Bu fonda Türkiyə Silahlı Qüvvələrinə məxsus hərbi maşın karvanı Suriyanın İdlib şəhərinə daxil olub.
Ekspertlər qeyd edir ki, qarşıdakı dövrdə Türkiyə və İsrail tərəfindən dəstəklənən qüvvələr arasında döyüşlərin daha da şiddətlənəcəyini gözləmək olar. Amma İsrail və Türkiyə razılığıa gəlsə, vəziyyət dəyişə bilər. Məsələ ilə bağlı İsrailin “Haaretz Deyli” nəşri də yazır ki, son iki həftə ərzində İsrail Suriyada həm hərbi əməliyyatlarını, həm də diplomatik səylərini gücləndirərək, Dəməşqdəki yeni rejimin himayədarı olan Türkiyə ilə toqquşma təhlükəsinə qədər irəli gedib. Bu isə Azərbaycana vasitəçilik şansı verib. Nəşr xatırladır ki, keçən ayın sonlarında baş nazir Benyamin Netanyahu İsrailin Suriyanın yeni rejiminin qüvvələrinin Dəməşqin cənubundakı ərazilərə daxil olmasına icazə verməyəcəyini deməsi ilə gərginlik artdı. Bu, Suriyada ölümlə nəticələnən antiisrail nümayişlərinin alovlanmasına səbəb oldu. Daha sonra Netanyahu və müdafiə naziri İsrail Katz tərəfindən Suriyanın yeni rejiminə qarşı fövqəladə təhdid gəldi. İsrail Suriyadakı druz azlığını müdafiə edəcəyini bildirdi. Hazırda İsrail Suriyanı zəiflətmək üçün Vaşinqtonda lobbiçilik edir. Türkiyənin Suriyadakı təsirinə qarşı çıxmaq üçün Rusiyanın yerli bazalarını orada saxlamağa çalışır. Bundan başqa, İsrail Suriyadakı kürdlərə dəstək verməklə Türkiyənin təsirini azaltmağa cəhd edir. Məqalənin müəllifi olan Liza Rozovski yazır ki, Azərbaycan tərəfi İsrailə deyir ki, Rusiyanın Suriyada mövcudluğunu saxlamaq cəhdi vaxt itkisindən başqa bir şey deyil. Əgər Rusiya hərbi bazalarını Suriyada saxlamaq istəyirsə, Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanla anlaşmalıdır. Ruslar da Suriyada hərbi bazalarını saxlamaq şanslarının az olduğunu etiraf edirlər. Nəşr bildirir ki, Azərbaycanın xarici siyasət idarəsinin rəhbəri və ölkə prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyev son aylarda İsrailə iki dəfə səfər edib. Sonuncu dəfə o, Netanyahu ilə görüşüb, bir neçə gün sonra isə Kiprin Larnaka şəhərinə gedib və orada Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanla bir araya gəlib. Cənubi Qafqaz Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri, Azərbaycan Prezidenti yanında Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin keçmiş direktoru Fərhad Məmmədov qeyd edir ki, Azərbaycan İsrail və Türkiyə arasında münasibətlərin sistemə salınmasını istəyir: “Müttəfiqimizlə ən yaxın tərəfdaşımız arasında düşmənçilik olması bizim marağımızda deyil”. Fərhad Məmmədov da bildirir ki, Aralıq dənizinin şərqində öz varlığını saxlamaq üçün Moskva Ankara ilə danışıqlar aparmalıdır: ”Rusiyanın bölgədə başqa hərbi bazaları yoxdur. Ona görə də Rusiya Aralıq dənizində iştirak etmədən Şimali və Mərkəzi Afrikadakı aktivlərini saxlamaqda böyük çətinliklərlə üzləşəcək. Düşünürəm ki, Türkiyə vəziyyətdən istifadə edərək tədricən həmin aktivlərə nəzarəti ələ keçirəcək və Rusiyanı orada cilovlayacaq. Rusiyanın Suriyadakı bazaları artıq baza deyil, demək olar ki, ruslar girov vəziyyətinə düşüblər. Rusiyaya qaçış yolu yoxdur. Əvvəllər ruslar Suriya və İraq üzərindən uça bilirdilər. ...İndi o yol bloklanıb və Türkiyə gəmilərin və döyüş təyyarələrinin keçməsinə icazə vermir. Rusiyanın heç bir variantı yoxdur. Suriyadakı hərbi bazada oturublar və oradan necə çıxacaqlarını bilmirlər”. Maraqlıdır ki, ruslar azərbaycanlıların vəziyyəti dəyərləndirməsi ilə razılaşırlar. Azərbaycanlılar o fikirdədir ki, İsrail Suriyada separatizmi və vətəndaş müharibəsini təşviq edir. Ancaq Türkiyənin Suriyaya nəzarəti birlik və sabitliyi qoruyub saxlayacaq. Bu isə son nəticədə İsrailin xeyrinə olacaq. Təl-Əvivdəki Şalem Kollecində Türkiyə üzrə ekspert olan Tsameret Levy-Daphny deyir ki, İsrailin Türkiyə anlayışı qüsurludur. Suriyaya münasibətdə isə İsrail isteriya və panika içindədir. O, Türkiyənin imperialist meylləri barədə söhbətin şişirdildiyini deyir. Türkiyə ardıcıl şəkildə mövqeyini ortaya qoyub: Fələstin dövlətinin yaradılması ilə yanaşı, İsraili də dövlət kimi tanıyır.
Nahid SALAYEV
