Bu günlərdə İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu hərbi katibi general-mayor Roman Hoffmanı Moskvaya göndərib. İsrail mediasının yazdığına görə, onun burada apardığı danışıqların məqsədi Suriyadakı hadisələrlə əlaqədar təhlükəsizlik sahəsində təmasları dərinləşdirmək olub.
Yəhudi dövlətinin hakimiyyəti Suriya ərazisindəki Rusiya bazalarını qoruyub saxlamağa çalışır və hesab edir ki, bu, Dəməşqdəki keçid hökumətinin əsas himayədarı olan Türkiyənin dərinləşən təsirini neytrallaşdırmaq üçün bu hal mühümdür. İsrail diplomatları da Rusiya bazalarının Suriyada olmasının vacibliyi məsələsini gündəmə gətiriblər, lakin hələ də anlaşma əldə etməyiblər.
“Yedioth Ahronoth” nəşri öz mənbələrinə istinadən bildirir ki, Hoffmanın bu yaxınlarda baş tutan səfəri Suriyadakı vəziyyət fonunda təhlükəsizlik sahəsində təmasları dərinləşdirmək məqsədi daşıyıb. Nəşrin vurğuladığı kimi, Netanyahu hökuməti Dəməşqdə hakimiyyət dəyişikliyindən əsas faydalanan Türkiyənin mövqeyini tarazlaşdırmaq üçün Suriyanın sahil əyalətlərində Rusiya hərbi obyektlərini qoruyub saxlamağa çalışır. Rusiya ilə danışıqların aparılması həvalə edilmiş israilli general-mayor Netanyahunun hərbi məsələlər üzrə ən yaxın məsləhətçilərindən biri hesab olunur. “Yedioth Ahronoth” yazır ki, Hoffman bu yaxınlarda Suriyanın taleyini başqa ölkələrdə də müzakirə edib. İsrail diplomatları Vaşinqtonda keçirilən görüşlərdə regional tarazlıq naminə Moskvanın Latakiya və Tartus əyalətlərindəki iki hərbi obyektə nəzarəti saxlaması zərurəti məsələsini də qaldırıblar. Nəşrin məlumatına görə, yəhudi dövlətinin rəsmiləri öz mövqelərini onunla əsaslandırıblar ki, Suriyada nüfuzu xeyli genişlənən Türkiyə təhlükəsizliyin təminatçısı ola bilməyəcək. “Reuters” qeyd edir ki, Vaşinqton israillilərin nöqteyi-nəzərini çox təəccübləndirib. Amerikalılar da öz növbəsində Türkiyənin NATO üzvü kimi qarant roluna ən uyğun olduğunu vurğulayıblar. Lakin israillilər tamam əks mövqedədirlər. Hazırda ABŞ-da Rusiyanın Tartus və Hmeymimdəki bazalarının bağlanmasının Suriyaya qarşı sanksiyaların ləğvi üçün zəmanətə çevrilməsi zərurəti ilə bağlı fəal müzakirələr gedir. Bu məsələ, xüsusən də keçən ay Senatın Xarici Əlaqələr Komitəsinin iclasının mövzusu olub. Onun sədri Cim Riş deyib ki, Dəməşqdəki keçid hökuməti beynəlxalq ictimaiyyətin bütün tələblərini nəzərə almağa hazır olduğunu praktikada nümayiş etdirməlidir. Bu tələblərə Rusiya Federasiyası ilə əlaqələrdən imtina daxildir: “Moskva Aralıq dənizindəki limanından ABŞ və ya müttəfiqlərimizi təhdid etmək üçün istifadə etməməlidir. Mən xüsusilə narahatam ki, Dəməşq bazalarla bağlı yeni razılaşmalar əldə etmək üçün Rusiya nümayəndə heyətini qəbul edib". Ancaq İsraildə rusların getməsinin Tartus və Himeyminin Türkiyənin nəzarətinə keçməsi ssenarisini yaxınlaşdıracağına inanırlar. Türkiyənin nəqliyyat və infrastruktur naziri Əbdülkadir Uraloğlunun şərhləri dolayısı ilə belə bir inkişafın mümkünlüyünü göstərib. Nazir qeyd edib ki, Suriya limanları inkişaf etdirilməyib və ciddi investisiyalara ehtiyacı var. Türkiyə bu regionda ticarət və iqtisadi əlaqələrin artırılmasında maraqlıdır. Bu baxımdan Türkiyə ilə Suriyanın çoxlu ortaq maraqları var. Əbdülkadir Uraloğlu bildirib: “Limanları canlandırmaq və ticarəti yaxşılaşdırmaq üçün əlimizdən gələni edəcəyik”. O vurğulayıb ki, Ankara yerdə vəziyyəti ətraflı öyrənir və ölkənin bərpası və inkişafı üçün vahid plan hazırlayır.
“Yedioth Ahronoth” nəşrini yazdığına görə, Netanyahu ayrı-ayrılıqda Suriya ilə Türkiyə arasında müdafiə sazişinin bağlanmasına və həyata keçirilməsinə mane olmağa çalışır. “Türkiye” qəzetinin yazdığına görə, təklif olunan saziş hərbi-texniki yardım kanallarının genişlənməsinə səbəb olmalıdır. Belə ki, Dəməşqdəki keçid hökuməti razılaşmanın şərtlərinə əsasən, əsas xarici himayədarından döyüş pilotsuz uçan aparatları, radar sistemləri, elektron döyüş sistemləri və hava hücumundan müdafiə sistemləri almaq istəyir. Eyni zamanda, müdafiə sazişi layihəsi çərçivəsində tərəflər Suriya ərazisində Türkiyəyə məxsus bir qrup hücum təyyarəsinin yerləşdiriləcəyi gözlənilən daimi Türkiyə hərbi bazalarının yaradılması üzərində işləyirlər. Bunlar fonunda Suriyada Netanyahu hökuməti sərt və ərazi məhdudiyyəti olmadan hərəkət etmək niyyətində olduğunu nümayiş etdirir. Bu ərəfədə baş nazir və müdafiə naziri İsrael Katz İsrail Müdafiə Qüvvələrinə Druz icmasının yaşadığı Dəməşq ətrafı Jaramana qəsəbələrindən birini müdafiə etməyə hazırlaşmağı tapşırıb. Baş nazirin ofisi bildirib: “Biz Suriyadakı radikal İslamın terrorçu rejiminin druzlara hücum etməsinə imkan verməyəcəyik. Rejim druzlara zərbə vurmağa cəsarət etsə, bizim cavabımızla üzləşəcək”. İsrailin aktivləşməsinə səbəb bu yaxınlarda Jaramanada baş vermiş atışma olub və bu atışma zamanı iki keçid hökuməti polisi həlak olub. Dəməşq insidentdə vətəndaş qarşıdurması zamanı şəhərətrafı ərazini hərbiləşdirilmiş qruplardan qorumaq üçün cəlb edilmiş yerli özünümüdafiə qüvvələrini günahlandırıb. Nəticədə, keçid hökumətinin xüsusi təyinatlı qüvvələri silahlı elementlərin təslim olmasını və nəzarət-buraxılış məntəqələrinin sökülməsini tələb edərək Jaramanı mühasirəyə alıblar. Lakin İsrail rəsmiləri bu hadisəni açıq şəkildə Suriya hakimiyyətinin druzlara təzyiq cəhdi kimi şərh ediblər. Onlar xristianlarla birlikdə Jaramana əhalisinin mühüm bir hissəsini təşkil edirlər.
Netanyahu hökuməti etno-konfessional azlıqların maraqlarının qorunmasının İsrailin Suriyadakı siyasətinin təməl daşına çevrildiyini tamamilə açıq şəkildə bildirib. Yəhudi dövlətinin baş naziri İsrail ordusunun zabit kursunun məzunları qarşısında çıxışı zamanı bildirib ki, ölkəsi hazırda Suriyaya nəzarət edən islamçı qrupların “Dəməşqin cənubundakı ərazisinə daxil olmasına” icazə verməyəcək. İsrail tərəfi Quneytra, Dəraa və Suveyda əyalətləri də daxil olmaqla Suriyanın cənubunun tam silahsızlaşdırılmasını tələb edib. Başqa bir məsələ də budur ki, suriyalı druzların özləri tətbiq olunan qoruyucu tədbirlərdən imtina etməyə çalışırlar. Suriyadakı druz icmasının ağsaqqalları birgə bəyanatda milli birliyi dəstəklədiklərini və hər hansı separatçı meylləri rədd etdiklərini bəyan ediblər. Tamamilə aydındır ki, druz ağsaqqallarının verdiyi mesajın əsas ünvançısı Dəməşq ətrafında fəaliyyət göstərən milis deyil, İsrail hökumətidir. Bütün bunlar təsdiq edir ki, Suriyada Türkiyə və İsrailin maraq toqquşması kəskinlşəcək. Bu şəraitdə onların ortaq məxrəcə gəlməsi üçün Azərbaycan vasitəçi ola bilər. Ölkəmizin belə bir təcrübəsi var. İndi də Türkiyənin əsas tərəfdaşı olan Azərbaycan Ankaranın İsraillə münasibətlərinin yenidən qurulmasında əsas rol oynaya bilər. Belə bir vasitəçi rolu Azərbaycanın İsraillə paylaşdığı ümumi məqsədlərdən və müsbət münasibətlərdən istifadə edəcək. Bundan əlavə, Azərbaycan İsraillə bir sıra strateji, iqtisadi və sosial əlaqələri bölüşür. Azərbaycan həm də israillilər üçün getdikcə cəlbedici turizm məkanına çevrilir və Azərbaycan həm də Qafqazın sonuncu yəhudi icmasının məskənidir. Bundan başqa, Azərbaycan coğrafi mövqeyinə görə Türkiyə ilə İsrail arasında normallaşma üçün mühüm rol oynaya bilər. Azərbaycanın Cənubi Qafqazı, Mərkəzi Asiyanı və Yaxın Şərqi birləşdirən coğrafi mövqeyini nəzərə alsaq, bu hal da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan daim iki ölkə arasında münasibətləri normallaşdırmaq üçün öz resurslarını səfərbər etməyə hazır olduğunu bəyan edib.
Tahir TAĞIYEV
