Cari ilin sentyabr ayından İranda davam edən aksiyalar hələ də səngimək bilmir. Bu fonda taleyindən getdikcə daha çox narahat olmağa başlayan rejim tərəfindən günahsız insanlara işgəncə edilir: kimisi öldürülür, kimiisi həbs olunur. Onların arasında güneyli soydaşlarımızın da sayı kifayət qədərdir.
Mövcud vəziyyətdə əhalinin rejimdən narazılığı daha da artır. Belə bir vaxtda İranın cənubundakı Sistan-Bəlucistan vilayətinin sünni liderləri videomüraciət yayaraq, hakimiyyəti etirazçılara zorakılıqla divan tutulmasını dayandırmağa çağırıb, bunun əsası olmadığını bildirib. Videoda deyilir ki, Xaş, Taftan və Mircavə şəhərlərinin sünni ruhaniləri vilayət ağsaqqalları və mədəniyyət xadimləri ilə milli həmrəylik bildirir, Zahedan və Xaşda “Qanlı Cümə” repressiyasını pisləyir. Xatırladaq ki, sentyabrın 30-da cənub-şərqi Zahedan şəhərində “Qanlı Cümə” qırğınında 100-dək insanın öldürüldüyü, yüzlərlə etirazçının xəsarət aldığı bildirilir. İranın sünni əhalisinin lideri sayılan Molavi Abdulhamid bildirib ki, Zahedanda etirazçıların öldürülməsinə görə aparıcı rəsmilər, o cümlədən Ali dini lider Ayətullah Əli Xamneyi məsuliyyət daşıyır. O, siyasəti xalqın arzusuna uyğun dəyişdirmək üçün beynəlxalq müşahidəçilərin iştirakı ilə dərhal referendum keçirməyə çağırıb. ABŞ-ın Müharibə Tədqiqatları İnstitutu bildirir ki, proseslərin gedişindən ciddi təlaş keçirən prezident İbrahim Rəisi bir sıra yerli məmurları vəzifəsindən azad edə bilər: “Ola bilsin, o bu vəzifələrə daha sadiq kadrları gətirmək istəsin. Deputat Cəlal Mahmud Zadə prezidentin bəzi vilayətlərdə, o cümlədən Mahabadda bu “təmizləmə” işinə artıq başladığını bildirib. O bununla bağlı prezident Rəisini və daxili işlər naziri Əhməd Vahidi ittiham edib. Mahmud Zadə parlamentdə Mahabadı təmsil edir. O, həmin ərazidə təhlükəsizlik qüvvələrinin repressiyasını tənqid edib. Rəisi daim siyasi opponentlərinə qalib gəlmək üçün öz hakimiyyətinin güclənməsindən istifadə edib. Buna görədir ki, həbs olunan etirazçıların 2 faizi dövlət işçiləridir”. Yaxın Şərq Araşdırmaları Mərkəzinin direktor müavini Sergey Danilov bu fonda qeyd edir ki, İranda hakimiyyət daxilində parçalanma gedir: “Söhbət, xüsusilə ayətullah Xamneinin bacısı qızının həbsindən gedir. Bu epizod ayətullahın özü üçün heç bir məna kəsb etməsə də, İran hökumətindəki vəziyyət baxımından çox böyük göstəricidir. Xamneinin cinahı iqtidara yaxın olan və ya hakimiyyətdə olan insanların kontiniumunun bir hissəsidir. Həmin cüzi xəbərlərə əsasən belə qənaətə gəlmək olar ki, hakim qrupda parçalanma yaranır və ya artıq baş verib. Bu, etirazçılar və İrandakı vəziyyəti izləyənlər üçün çox mühüm siqnaldır”. Danilov xatırladıb ki, ölkədə xalq etirazları artıq davam edir: “Bu prosesdə elitanın parçalanması və etirazçıların qalib gəlməsi üçün formalaşmalı olan siyasi nümayəndəlik mühüm rol oynayır. Digər bir məsələ ordunun və ya onun bir hissəsinin hərəkat iştirakçılarının tərəfinə keçməsidir. İndi bu hələ baş vermir”.
Belə vəziyyətdə hakimiyyətin yeganə ümidi repressiyalarla aksiyaların dayandırılmasına nail olmaqdır. Güney Azərbaycandan olan soydaşımız, politoloq və hüquq müdafiəçisi Sina Mirzayi bununla bağlı bildirir ki, İran hakimiyyətinin hərbi, yarıhərbi və mülki geyimli qüvvələrinin müdaxiləsi nəticəsində nümayişlər zamanı yüzlərlə insan öldürülüb. Sina Mirzayi hakimiyyətin dinc etirazlara reaksiyasının vəziyyətinin ağırlığına mütənasib olmadığını vurğulayır: “İran kimi avtokrat və diktator bir dövlətdə biz görürük ki, siyasi baxışın kölgəsi heç zaman insan haqlarının üzərindən əksik olmur. İnsan haqlarını tamamən “özününkü” və “özgəyə” ayırırlar. Bəlli insanları “öz” olaraq tanıyıb, onlara hər işi görmə haqqı tanıyırlar. “Özgələri” isə istədikləri şəkildə əzirlər və insan haqlarını ayaq altına alırlar”. Hüquq müdafiəçisi deyir ki, İranın təhlükəsizlik qurumları istənilən subyektiv bir anlayışı İran konstitusiyasından belə üstün tutur: “Bir neçə gün əvvəl AHRAZ-a (insan haqları cəmiyyəti) gələn xəbərlərin biri belədir: etirazlarda tutulan bir şəxs müstəntiqə deyib ki, mən haqlarımı bilirəm və mənim konstitusiyada təsbit olunduğu kimi etiraz haqqım var. Mən bu haqqımdan istifadə etmişəm və bu suç deyil. Sorğuya çəkən şəxs belə bir cavab verib ki, İranda bir konstitusiya var, bir qanun var, bir də “məsləhəti nizam” (nizamın yararı) var”. “Məsləhəti nizam” yuxarıdan gələn göstərişə uyğun hərəkəti nəzərdə tutur. Sina Mirzayinin sözlərinə görə, Qərbi Azərbaycan vilayətində bəzi şəhərlərin küçələri hərbi maşınlarla doludur: “Şəhərlərdə vəziyyət o qədər gərgindir ki, təhlükəsizlik qüvvələri hərbi vəziyyət halındadırlar. Qərbi Azərbaycan vilayətinin Mahabad şəhərində baş verən hadisələrin birində əhaliyə birbaşa atəş açılıb. Silahlı əhalidən söhbət getmir, əli yalın insanlara atəş açılıb. Videolara baxdığımızda görürük ki, bu insanlar etirazların ilk iki həftəsində tamamilə dinc bir şəkildə çıxıb haqlarını istəyirlər. Qərbi Azərbaycanın Piranşəhr, Sulduz, Sərdəşt, Xoy və Bukan şəhərlərində də bu repressiya gözə çarpır”. O, hakimiyyətinin etirazlara qarşı göstərdiyi reaksiyanın etirazların şiddəti ilə mütənasib olmadığını vurğulayır: “Hüquq müdafiə təşkilatlarının müşahidələri və araşdırmaları açıq şəkildə göstərir ki, hazırki vəziyyət heç də hakimiyyətin göstərdiyi reaksiyanın ağırlığı ilə mütənasib deyil. Yəni hakimiyyət qeyri-mütənasib güc tətbiq edir. Barışçıl və əli yalın insanlara silahlarla atəş açır. Fövqəladə vəziyyət yaratmaya çalışır. Hakimiyyət bununla insanları passivləşdirmək istəyir. Məsələn, etirazlarla əlaqədar istədiyi kimi edam hökmü verir ki, insanları qorxutsun. İşgəncə də bu vasitələrdən biridir. Məktəb içində öldürülən azyaşlı uşaqlar var. Uşaqlar tutulub işgəncəyə məruz qoyulur”.
İranda gedən proseslər birbaşa Azərbaycana təsir etdiyi üçün ölkəmizin də diqqətindədir.
Tahir TAĞIYEV
