Demokratik inkişaf yolu seçmiş hər bir ölkədə medianın azadlığı, müstəqilliyi və plüralizmi ilk növbədə məlumat, ifadə azadlığına əsaslanır. Bu, həm də demokratiyanın əsas elementidir. Media azadlığı bütün digər insan hüquqlarının müdafiəsi üçün vacibdir.
Araşdırmaçı jurnalistlərin əməyi sayəsində dünyanın müxtəif ölkələrində dəfələrlə işgəncə, ayrıseçkilik, korrupsiya, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə halları üzə çıxıb. Faktların açıqlanması çox vaxt insan hüquqlarının pozulması nəticəsində dəyən zərərin aradan qaldırılması və hakimiyyət orqanlarının məsuliyyətə cəlb edilməsi istiqamətində ilk, özü də ən vacib addımdır. Azərbaycan da demokratik inkişaf yolu seçmiş ölkə kimi medianın azadlığı və inkişafı istiqamətində bir dövlət olaraq genişmiqyaslı fəaliyyət həyata keçirir.
Azad media siyasi, iqtisadi sistemin inkişafına müstəsna töhfələr verir
Öz fikrini azad ifadə etmək hüququ və media azadlığı yerli qanunvericiliklə yanaşı, Azərbaycanın tərəfdar olduğu Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının sənədləri ilə də təmin edilir. Burada qeyd edək ki, Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt Birləşmiş Millətlər Təşkilatına üzv dövlətləri qarşısında “bu Paktda tanınan hüquqların həyata keçirilməsi üçün zəruri ola biləcək qanunvericilik və ya digər tədbirləri qəbul etməyə” öhdəliyi qoyur. Bu, o deməkdir ki, onlardan təkcə hüquqların pozulmasından çəkinmək deyil, həm də hüquqlara, o cümlədən ifadə azadlığı hüququna riayət olunmasını təmin etmək üçün müvafiq addımlar atmaq tələb olunur.
Əslində, hakimiyyət çoxşaxəli, müstəqil kütləvi informasiya vasitələrinin inkişaf etdirilməsi üçün şərait yaratmağa, bununla da əhalinin məlumat almaq hüququnu təmin etməyə borcludur. Söz azadlığı müasir cəmiyyətin mühüm dəyəridir, bəs onun əhəmiyyəti bununla məhdudlaşırmı? Bir çox ekspertlər əmindirlər ki, azad ictimai müzakirə olmadan nə effektiv siyasi institutlar, nə də yüksək keyfiyyətli iqtisadi artım ola bilməz. Nə qədər qəribə görünsə də, söz, ictimai müzakirə azadlığı ilə sosial-iqtisadi inkişaf arasında əlaqə var. Aydındır ki, media təkbaşına hansıa ölkənin iqtisadiyyatını yüksəltmək və dayanıqlı inkişafa nail olmaq iqtidarında deyil. Lakin azad plüralist media mühiti açıq siyasi sistemin bir hissəsidir ki, bu da açıq şəkildə ölkədə daha yüksək səviyyəli iqtisadi inkişaf üçün zəmin yaradır. Sadə dillə desək, azad ölkələr iqtisadi cəhətdən azad olmayanlardan daha yaxşıdır və media bu azadlıq mexanizminin bir hissəsidir. Burada nəzərə alınmalıdır ki, siyasi sistem baxımından azad media çox vacibdir. Çünki media siyasi sistemin cəmiyyətdə baş verənlər haqqında məlumat aldığı üç əsas əks əlaqə kanalından biridir. Digər ikisi isə seçkilər və ictimai təşkilatların fəaliyyətidir. Əks əlaqə kanalları təhrif olunarsa, pozularsa və ya yoxdursa, siyasi sistem öz-özünə süquta meylli olur. Onunla cəmiyyət arasında əlaqə pozulur. Bu, qəbul edilən qərarların keyfiyyətinə dərhal təsir edir. Müvafiq olaraq, belə bir quruluşa malik dövlətin iqtisadi göstəriciləri də aşağı düşəcək, çünki siyasi sistem qapalı olacaq, qərar qəbul edən insanların dairəsi daralacaq, qərarlar ictimai rəy nəzərə alınmadan və müstəqil ekspertiza cəlb olunmadan qəbul ediləcək. Nəticədə qərarların keyfiyyəti aşağı olacaq. Deməli, media siyasi, iqtisadi sistemin inkişafında mühüm rol oynayır. Təbii ki, söhbət burada azad mediadan gedir. Düzdür, qısa tarixi dövrlərdə azad ictimai müzakirənin olmaması ilə səciyyələnən avtoritar modernləşmə müəyyən iqtisadi nəticəyə gətirib çıxara bilər. Biz tez-tez Sinqapur və Cənubi Koreyanı misal gətiririk. Amma bundan sonra istər-istəməz sağlam siyasi mexanizmlərin qurulması, cəmiyyətin tələblərinə və iqtisadi dövriyyənin tələblərinə adekvat olan şaxələnmiş, mürəkkəb, çoxşaxəli siyasi sistemin yaranması tələb olunur. Bunun da əsas təməl daşlarından biri azad mediadır. Bu mənada Azərbaycanda medianın inkişafının dövlətin xüsusi diqqət mərkəzində yer alması təsadüfi xarakter daşımır.
Sosial media diqqətdən kənarda qalmamalıdır
Media azadlığının siyasi, sosial-iqtisadi inkişafa təsiri ilə bağlı elə Azərbaycan təcrübəsində bəzi məqamlara xüsusi diqqət edilməsi vacibdir. Əgər ölkə, cəmiyyət üçün yeganə meyar iqtisadi səmərələrin bölüşdürülməsi və özünüidarə deyil, sadəcə iqtisadi artımın özüdürsə, onda söz azadlığı və ya onun olmaması heç bir şəkildə ümumi rifaha ciddi təsir göstərmir. Amma iqtisadi səmərələrin ədalətli bölüşdürülməsini diqqəta alsaq, o zaman cəmiyyətin rəqabətli modeli ön plana çıxır.
Hər bir ölkədə olduğu imi Azərbaycanda da varlılar, kasıblar var, onların müxtəlif maraqları mövcuddur: varlılar kapitallarını cəmləşdirməyə, oliqarx strukturları formalaşdırmağa meyllidirlər. Kasıbların maraqları bununla ziddiyyət təşkil edir. Və əgər bu iki böyük sinif arasında müzakirə aparılarsa, əlbəttə ki, bu, daha böyük bərabərliyə töhfə verəcək. Bu, yoxsullara daha çox güc verəcək. Məhz cəmiyyətdə ciniflər arasında bu müzakirəni təşkil edən əsas institutlardan biri mediadır. Əks halda kəskin sosial təbəqələşmə qaçılmaz olur. Söz azadlığının necə təşkil olunduğuna da burada mütləq diqqət edilməlidir. Bu, bir növ rasional müzakirənin yaranması üçün çox vacibdir. Ölkəmizdə o da nəzərə alınır ki, söz azadlığı olmadan cəmiyyət dinamik inkişaf edə bilməz. Çünki, söz azadlığınən institusionallaşdırılması təkcə inkişafın şərti deyil, bu inkişafın özünün mühüm tərkib hissəsidir. Başqa sözlə söz azadlığı, fikir plüralizmi texnoloji, siyasi, iqtisadi uğurların əldə edilməsində çox önəmlidir. Diqqət ediləsi daha bir məqam odur ki, yeni texnologiyaların müasir dünyası milyonlarla insanın sosial media vasitəsilə jurnalistika ilə məşğul olmasına imkan yaradır. Bu mənada cəmiyyət üçün məlumatların süzgəcdən keçirilməsi və seçilməsi getdikcə daha böyük önəm kəsb edir. Sosial şəbəkələrin sürətli inkişaf şəraitində cəmiyyətin obyektiv informasiyalarla təmini indi daha çox diqqət mərkəzində olmlıdır. Bu, sabit inkişaf üçün də çox önəmlidir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
