Tarixən məlumdur ki, mənəvi tərbiyə əxlaqın obyektiv tələblərini insanın şəxsi əqidəsinə çevirən mürəkkəb psixoloji-pedaqoji proses kimi özünü göstərir. Cəmiyyətin əxlaqi tələblərinin, əxlaqi prinsiplərin insanın daxili münasibətlərinə çevrilməsi bu mənada insanın gündəlik həyatında əsl kompas rolunu oynayır.
Elə bunun nəticəsidir ki, Azərbaycanda dövlət siyasətinin və münasibətlərin hüquqi tənzimlənməsinin prinsiplərindən biri qarşılıqlı hörmət, çalışqanlıq, vətəndaşlıq, vətənpərvərlik, məsuliyyət, bu qəbildən olan digər keyfiyyətlərin, şəxsiyyət xüsusiyyətlərin uşaq və gənclərdə təlqininə nail olmaqdır. Təhsil müəssisələrində bu cəhətlərə indi getdikcə daha çox diqqət edilir. Çünki uşaq və gənclərin düzgün mənəvi tərbiyəsi və inkişafı hər bir dövlət üçün indi milli təhlükəsizlik məsələsinə çevrilib.
Gənc nəsil üçün özündən əvvəlkilərin sosial-mədəni təcrübəsinin öyrənilməsi əsasdır
Müasir dünya cəmiyyətlərinin təcrübəsi bir daha göstərir ki, mənəviyyat və əxlaq insanın fəaliyyətində, davranışlarında təzahür edən əsas xüsusiyyətləridir. Pedaqoji mənbələrdə mənəviyyat dedikdə insanın düşüncə, söz və hərəkətlərdə ifadəsini tapan özünüdərk vəziyyəti nəzərdə tutulur. Əxlaq isə insanın mənəvi dəyərləri, özünə və başqalarına olan tələblərini mənimsəməsi və nəhayət, təkmilləşmə perspektividir. Mənəvi-əxlaqi tərbiyə bu fonda Vətən üçün ənənəvi olan mənəviyyat əsasında onların əxlaqını formalaşdıran biliklərin uşaqlara ötürülməsi, inkişaf etmiş mənəvi-əxlaqi dəyərlər əsasında davranış və həyat fəaliyyəti təcrübəsinin formalaşdırılması kimi başa düşülür.
Mənəvi-əxlaqi tərbiyə mədəni-tarixi ənənədə təmsil olunan əvvəlki nəsillərin sosial-mədəni təcrübəsinin öyrənilməsinə əsaslanmalıdır. Bu, Azərbaycan kimi ölkəlr üçün xüsusilə vacibdir. Ölkəmizdə ənənənin dəyərlər sistemi bir çox əsrlər boyu inkişaf edib. Azərbaycan xalqlarının yaşadığı ərazinin tarixinin, təbiətinin, coğrafi xüsusiyyətlərinin təsiri altında nəsillərin təcrübəsinin mənimsənilməsi ölkəmizdə sağlam cəmiyyətin mövcudluğu və davamiyyətinin əsas təməl sütunlarından biridir. O səbəbdən mənəvi-əxlaqi tərbiyə daim aktual mövzudur. Bu aktuallığı indiki dünyada yaranmış ziddiyyətlər, çətinliklər və hətta böhran hadisələri diktə edir. Gənc nəslin milli mədəniyyətdən, nəsillərin ictimai-tarixi təcrübəsindən uzaqlaşdırılmasına cəhdlər isə dövrümüzün ciddi problemidir. Məsələ burasındadır ki, hansısa ölkə üzərində total nəzarət imkanı əldə etmək istəyən xarici qüvvələr hədəf kimi seçdikləri ölkələrdə cəmiyyətin mənəvi tərbiyəsinin deqradasiyasına nail olmağa indi daha çox can atırlar. Elə Azərbaycan cəmiyyətinə qarşı da belə cəhdlər mövcuddur. Lakin cəmiyyətin mənəvi durumu bu cəhdlərin iflasa uğramasında müstəsna rol oynayır. Belə cəhdlərin bundan sonra da fiaskosu üçün mənəvi tərbiyə faktoru daim diqqət mərkəzində yer almalıdır. Ekspertlərə görə, bununla bağlı olaraq ilk növbədə məktəbəqədər yaşdan uşaqlarda mədəni irs anlayışını formalaşdırmaq və ona diqqətli münasibət bəsləmək lazımdır. Çünki xalqın ruhunun yaşadığı təməl hisslər uşaq və gənclərə aşılanmasa, heç kim xalqın layiqli övladı ola bilməz. Hər hansı cəmiyyətdə milli mədəniyyətdən kənarda yetkinləşmək mümkün deyil. Bunlar fonunda deməkolar ki, uşağın mənəvi-əxlaqi tərbiyə sistemi onu öz xalqının mədəni irsi ilə tanış etmək üzərində qurulur.
Mənəvi cəhətdən kamil şəxsiyyətin yetişdirilməsi hər bir ölkə üçün müstəsna əhəmiyyətə malikdir
Məlumdur ki, mədəniyyət, ilk növbədə, ənənələrdə sabitlənmiş dəyərlər sistemidir. Mənəvi özəyi olmayan, insanları birləşdirən, ruhlandıran ideya olmadan gənc nəslin tərbiyəsini təşkil etmək mümkün deyil. Başqa sözlə deyilsə, atalarımızın, babalarımızın əsrlər boyu övladları üçün qoyduğu mənəviyyat irsi olmasa, biz mənəvi cəhətdən sağlam, tarixən formalaşmış milli xüsusiyyətlərini özündə saxlayacaq nəsil yetişdirə bilməyəcəyik.
Mənəvi cəhətdən kamil şəxsiyyətin yetişdirilməsi yalnız ailənin, təhsil müəssisəsinin və dövlətin birgə səyi ilə mümkündür. Ancaq etiraf edilməlidir ki, bu sahədə müəyyən problemlər də mövcuddur. Çünki ölkəmizdə müasir təhsilin problemlərindən biri tədris prosesində nəsillərin tarixi davamlılığına lazımınca diqqət edilməməsidir. Uşaqlar keçmişdə yaşamış insanlardan bəzi hallarda örnək götürmək imkanından məhrumdurlar. Mənəvi-əxlaqi şəxsiyyətin yetişdirilməsi istiqamətində indiyədək edilən cəhdlər göstərir ki, bu fəaliyyətdə indiki haldaa ən zəif yer ailədir. Bir çox valideynlər sadəcə bilmirlər ki, məhz məktəbəqədər yaşda sosial normaların, əxlaqi tələblərin və imitasiyaya əsaslanan davranış nümunələrinin mənimsənilməsi baş verir. Ona görə də valideynlərə kömək etmək lazımdır ki, ilk növbədə əxlaqi mənəvi dəyərlər ailədə qorunub ötürülməlidir. Uşaqların inkişafında və davranışında pozuntuların, ailələrdəki böhranların böyük bir hissəsi ilk növbədə, mənəvi-əxlaqi mənşəyə malikdir. Əvvəllər nəsildən-nəslə ötürülən ailələrin pedaqoji ənənələri indi müxtəlif obyektiv və subyektiv səbəblərdən uşaqların yarısının evdə tərbiyə aldığı bir vaxtda xeyli dərəcədə itirilir. Halbuki, mənəvi-əxlaqi tərbiyə ilə bağlı sistemli işin köməyi sayəsində mühüm nəticələr əldə edilə bilər. Bura ilk növbədə davranış bacarıqlarının təkmilləşdirilməsi, fərdin dəyər sferalarının əsaslarının formalaşması, zehni inkişafın sabitliyi, dünya qavrayışının bütövlüyü daxildir. Eyni zamanda hərtərəfli və ahəngdar inkişaf etmiş şəxsiyyətin tərbiyəsinə də bu fonda nail olunur. Nəticədə uşaq və yeniyetmələrdə özünü təkmilləşdirmə və müstəqil yaradıcılıq qabiliyyətlərinin inkişafı baş verir. Bu səbəbdən daim uşaqları və yeniyetmələri ənənəvi ailə həyat tərzinin formaları haqqında biliklərlə tanış etmək, onların ailədəki yerini anlamaq xüsusi diqqət mərkəzində olmalıdır. Xüsusən də məktəbəqədər uşağın şəxsiyyətinin hərtərəfli mənəvi, əxlaqi və sosial inkişafı, onun ən yüksək dəyərlərlə tanış olması çox vacibdir. Bu, onun sonrakı həyatına da təsir edir. Nəticədə ailənin və cəmiyyət həyatının dəyərlər məzmununun ötürülməsi daha uğurla baş verir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
