Müasir müharibələrin təhlili burada pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA) çox mühüm rol oynadığını göstərir. Bunun ən real nümunələrindən biri İkinci Qarabağ müharibəsi fonunda özünü büruzə verdi. Elə həmin müharibədən sonra da Ermənistan PUA-lara xüsusi maraq göstərir. Amma müasir PUA almağa Ermənistanın nə puu, nə də yaxın müttəfiqi var.
Bəllidir ki, Ermənistanın istəyinə baxmayaraq, İsrail bu ölkəyə PUA və digər silahlar satmaqdan imtina edib. Qərb ölkələri də eyni mövqe sərgiləyir. Rusiya da Ermənistana PUA satmağa tələsmir. İndiki halda Ermənistan əsas etibarı ilə İrandan PUA almağa cəhd edir. Bu, Moskvadakı “Ordu 2022” forumu zamanı da özünü göstərdi. Burada İranın pilotsuz təyyarələri, o cümlədən zərbə dronları da nümayiş olunub. İran nümayəndəsi Nayafi Pour Davud nümayiş etdirilən silahlarla bağlı bildirib: “Xəbərləri izləyən insanlar bizim pilotsuz təyyarələrimizin nəyə qadir olduğunu, o cümlədən Fars körfəzində baş verənləri yaxşı bilir. Hər kəs artıq İran pilotsuz uçan aparatlarının nəyə qadir olduğunu bilir. Buna görə də burada ən çox dronlara və kvadrokopterlərə diqqət yetirilir”. İran “Ordu 2022” forumunda ümumilikdə üç pilotsuz uçuş aparatı təqdim edib: “Quadcopter”, “Mohajer 6” və “Karrar-3”. Sərginin gedişində Ermənistan da İran PUA-ları ilə maraqlanıb. İstisna deyil ki, İran perspektivdə Ermənistana PUA-lar satsın. Amma onlar Azərbaycan ordusunun arsenalında olan Türkiyə, İsrail PUA-ları qədər effektiv deyil. Bunu Ukrayna müharibəsinin gedişi də təsdiq edir.
Qeyd edək ki, İran istehsalı olan PUA-lar artıq Rusiyaya çatdırılıb. Ağ Evin mətbuat katibi Karine Jan-Pyer də bildirib ki, artıq rəsmi Tehran Moskvaya pilotsuz uçuş aparatları tədarük edib: “Hesab edirik ki, Rusiya avqust ayında bir neçə gün ərzində İrandan “Mohajer-6” və “Shahed” seriyalı pilotsuz uçuş aparatlarını alıb. Rusiya təyyarələri İrandakı aerodromda PUA-larla yüklənib, daha sonra təyyarə İrandan Rusiyaya uçub. Gördüklərimiz, qiymətləndirmələrimiz budur”. Ağ Evin Milli Təhlükəsizlik Şurasının strateji kommunikasiyalar üzrə koordinatoru Con Kirbi də bildirib ki, Moskva Ukraynada hərbi əməliyyat zamanı istifadə etmək məqsədilə İrandan pilotsuz uçuş aparatları alması ilə bağlı Tehranla danışıqları davam etdirir. “The New York Times“ nəşri də ABŞ-dakı rəsmi mənbələrə istinadla məlumat yayıb ki, İran istehsalı olan PUA-ların ilk partiyası Rusiyaya çatdırılıb. Nəşrin məlumatına görə, dronları Rusiyaya yük təyyarələri 19 avqustda çatdırıb. 2 ayrı növdən olan PUA-lar Ukraynaya qarşı istifadə edilir. Lakin “The Washington Post” nəşri yazır ki, döyüşlərdə İran PUA-ları özünü doğrultmur: “İran Ukraynaya qarşı müharibədə istifadə etməsi üçün Rusiyaya pilotsuz uçuş aparatlarının ilk partiyasını çatdırıb. Söhbət radar sistemlərinə, artilleriya qurğularına və digər hərbi obyektlərə atəş açmaq üçün nəzərdə tutulan ən azı iki növ döyüş pilotsuz təyyarəsindən, yəni “Mohajer-6” və “Shahed”dən gedir. Rusiya nəqliyyat təyyarələri avqustun 19-da müvafiq yüklə İrandan havaya qalxıb. Amma Rusiya əldə olunan PUA-ların istismarında çoxsaylı nasazıqlıqlarla üzləşib. Adının açıqlanmasını istəməyən Amerika xüsusi xidmət orqanlarının nümayəndələrinin sözlərindən məlum olur ki, ilk sınaqlardan sonra Rusiya hərbçiləri İranın bəzi pilotsuz təyyarələrindən istifadəyə yararsız olması səbəbindən narazı qalıb”. Ukrayna Prezident Ofisi rəhbərinin müşaviri Oleksiy Arestoviç də İranın Rusiyaya pilotsuz uçuş aparatı ötürdüyünü təsdiqləyib: “Bəzi məlumatlara görə, onların tətbiqi artıq qeydə alınıb. İranın PUA-ları köhnə nəsil, əldəqayırma maşınlardır. Lakin onlar tapşırığın müəyyən hissəsini yerinə yetirməyə qadirdir. Çünki bu müharibədə hətta uşaq kvadrokopterləri də tapşırıq yerinə yetirə bilər”. Onun sözlərinə görə, dronlardan istifadənin effektivliyi operatorların bacarıq və təcrübəsindən asılıdır. Məlumata görə, Rusiyaya əsas etibarı ilə İran istehsalı olan “Şahed-191" və ”Şahed-129" PUA-ları çatdırılıb. Adıçəkilən PUA-lar İsrailin “Hermes 450" və ABŞ-ın MQ-1 ”Predator" PUA-sı əsasında hazırlanıb. “Şahed 129" uçuş aparatının gövdəsinin uzunluğu 8 metr, qanadları arasındakı məsafə 16 metrdir. Döyüş yükü 400 kq-a qədərdir. Uçuş sürəti 150 km/saat, uçuş məsafəsi 1700 km təşkil edir. PUA-nın 24 saata qədər havada qaldığı bildirilir. PUA ”Sadid-1" tank əleyhinə idarəolunan raketləri və ya parçalanmış döyüş başlığına malik yüksək dəqiqlikli “Sadid-345" bombası ilə silahlana bilər. Amma bu, məsələnin rəsmi tərəfidir. Əslində bu PUA-lar döyüş şəraitində özlərini doğrultmur. Odur ki, həmin PUA-lar Rusiya-Ukrayna müharibəsinə ciddi dərəcədə təsir göstərmək iqtidarında deyil. Ukraynanın müttəfiqlərindən aldığı silah və texnika hesabına İran PUA-sı ilə başa çıxması mümkündür. Bütün bunlar həm də onun təsdiqidir ki, Ermənistan da İran PUA-ları ilə silahlansa da, bu, Azərbaycanla güc balansında heç nəyi dəyişməyəcək. Əvvəla, bu PUA-lar Azərbaycanın malik olduqları ilə müqayisədə texniki baxımdan çox geridir. Digər tərəfdən, Azərbaycanın malik olduğu silahlar onları asanlıqla məhv etməyə imkan verir.
Tahir TAĞIYEV
