Azərbaycanın Laçın rayonuna tam nəzarəti bərpa etməsindən sonra Ermənistanda ictimai-siyasi müstəvidə gərginlik və total xarakterli qorxu müşahidə edilməkdədir. Burada etiraf edilir ki, Azərbaycan qarşısına qoyduğu məqsədlərə çatacaq və buna Ermənistanın hansısa real müqavimət imkanları yoxdur. Bura Zəngəzur dəhlizi də daxildir.
Elə rus hərbi ekspert, “Nasionalnaya oborona” jurnalının baş redaktoru İqor Korotçenko da məsələyə eyni prizmadan yanaşır. Ekspertin sözlərinə görə, Azərbaycanın diplomatik və hərbi sahədə qəbul etdiyi qərarlarının vəhdəti Ermənistanı üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməyə vadar edib: “Azərbaycan öz öhdəliklərini ciddi şəkildə yerinə yetirir. O, diplomatik və hərbi qərarları ilə Ermənistanı da üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməyə vadar edir”. Politoloq vurğulayıb ki, bundan sonra Zəngəzur nəqliyyat dəhlizi ilə bağlı məsələni həll etmək lazımdır: “Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı məsələnin həlli artıq gecikib. Görünən odur ki, eksterritorial dəhliz olmalıdır. Orada erməni sərhədçiləri və gömrükçüləri olmamalıdır. Üstəlik, Zəngəzur dəhlizinin hüquqi rejimi Laçın dəhlizinin hüquqi rejiminə tam uyğun olmalıdır”. Məsələ ilə bağlı “Qraparak” nəşri yazır ki, Azərbaycan Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı mühüm gediş edərək, onun reallaşmasının vacibliyinə Rusiyanı da inandıra bilib. Türkiyənin də bu mövqedən çıxış etməsi Moskvanı Zəngəzur dəhlizinin açılmasına həvəsləndirir və belə vəziyyətdə İrəvanın müqavimət imkanları daha sürətlə tükənir. Qəzet xatırladır ki, hələ bu il iyulun 1-də Ermənistan və Türkiyə nümayəndələri Ruben Rubinyan və Serdar Kılıç Vyanada üçüncü ölkələr üçün sərhədin tez bir zamanda açılması barədə razılığa gəliblər. Həmin razılaşmanın üstündən təxminən iki aya yaxın vaxt keçib, lakin sərhədlər açılmayıb və yaxın gələcəkdə də açılmayacaq. Çünki bu, Ermənistanın Zəngəzur dəhlizinə öz xoşu ilə müsbət cavab verib-verməməsindən asılıdır: “Yalnız bu halda Ermənistan-Türkiyə sərhədinin açılması hər hansı regional əhəmiyyətini itirəcək, Ermənistanın parçalanması görünməmiş şəkildə sürətlənəcək və yol iki ölkəni birləşdirməyəcək, əksinə, bir-birinə birləşdirəcək kənd yolu əhəmiyyətinə malik olacaq. Ermənistanda Türkiyənin sərhədlərin açılmasını birbaşa Azərbaycanla faktiki quru sərhədinin olması ilə əlaqələndirməsinin səbəblərindən danışmaq adət deyil. Əslində, Türkiyənin ilkin şərti Azərbaycanın şıltaqlığına boyun əymək deyil, öz maraqlarını güdmək və yaranmış vəziyyətdən maksimum yararlanmaq imkanının reallaşmasıdır. Ermənistan-Türkiyə sərhədinin açılmasında ən maraqlı tərəflərdən biri də Rusiyadır. Türkiyəni həmişə Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Qara dəniz hövzəsində strateji rəqib hesab edən Rusiya indi Qərbin sanksiyalarından yan keçmək üçün Türkiyə ilə taktiki ittifaq imzalayıb. Türkiyə Rusiyanı strateji rəqib hesab edir, lakin hesab edir ki, indiki vəziyyətdə Rusiyanın çətinliklərindən istifadə edib, bəzi tələblərini yerinə yetirmək üçün onu müəyyən güzəştlərə məcbur edə bilər. Bunlardan biri Ermənistanın hesabına Azərbaycanla ümumi sərhədin yaradılması məsələsinin həllidir, bu da Ermənistan Zəngəzur dəhlizini açmağa razı olduğu halda reallaşa bilər. İlk baxışdan belə görünür ki, Rusiya Zəngəzur dəhlizinin açılmasının, daha dəqiq desək, Türkiyə ilə Azərbaycan arasında quru sərhədinin yaradılmasının əleyhinə olmalıdır. Amma Türkiyə belə bir dəhlizin açılmasının Rusiyaya da faydalı olacağını göstərmək üçün Rusiyanı inandırmağın yolunu tapıb. Rusiyanın Türkiyə ilə quru yolu yoxdur və indi bu əlaqə Gürcüstan vasitəsilə həyata keçirilir. Rusiyanın Türkiyənin şərq əyalətlərinə getmək üçün alternativə ehtiyacı var, beləliklə, İran, İraq və Suriya ilə quru yolu yarada bilər. Türkiyə və Azərbaycan Rusiyaya bunu Gürcüstan, Ermənistan, Türkiyə vasitəsilə deyil, Zəngəzur dəhlizi ilə etməyi təklif edir. Türkiyə ilə Azərbaycanın ümumi sərhədi varsa, o zaman Rusiya yük maşınları Azərbaycan ərazisi ilə birbaşa Türkiyə ilə əlaqə saxlaya bilər. Rusiya hakimiyyətinə elə gəlir ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması onlar üçün kifayət qədər cəlbedicidir, çünki onlar Şərq bazarlarına qısa və rahat çıxış yolu əldə edirlər. Düzdür, onun tərkibində müəyyən təhlükələr var. Dəhlizin yaradılması Türkiyənin Azərbaycan üzərindən Orta Asiyaya çıxmasına imkan verəcək, türkdilli ölkələrə təsirini daha da gücləndirəcək və Azərbaycan öz neftini, qazını və elektrik enerjisini bu dəhliz vasitəsilə birbaşa olaraq Avropa bazarlarına çatdıracaq. Rusiya ümid edir ki, öz qoşunlarının həmin dəhlizdə olması və Zəngəzurdakı hərbi bazası onun daimi nəzarətdə saxlanmasına və lazım gələrsə, tamamilə bağlanmasına imkan verəcək. Eyni zamanda, həmin dəhliz vasitəsilə avtomobil, dəmir yolu, qaz, neft, elektrik tranzit infrastrukturları tikilərsə, o zaman onu bağlamaq Türkiyə və Azərbaycana müharibə elan etməyə bərabər olacaq. Yəqin ki, Rusiya bunu heç bir şəraitdə etməyəcək. Türkiyə Ukrayna müharibəsində zəifləmiş və fövqəldövlət olmaq ambisiyalarından əl çəkən Rusiyanın Cənubi Qafqazı tamamilə öz idarəçiliyinə təhvil verərək onu tərk edə biləcəyinə arxalana bilər. Rusiyanın sonda hansı qərarı verəcəyini söyləmək çətindir. Ermənistan üçün bir şey aydın olmalıdır. Necə ki, 2010-cu ildə Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin normallaşması prosesi və Sürix razılaşmaları Türkiyənin geosiyasi maraqlarına xidmət etmək üçün imitasiya idi, indi də Türkiyənin Ermənistanla münasibətləri tənzimləmək, Ermənistan-Türkiyə sərhədlərini açmaq istəyi və məqsədi yoxdur. Əgər sərhədin açılması Zəngəzurun Azərbaycana təhvil verilməsi bahasına olmalıdırsa, bundan sonra Ermənistan bir dövlət olaraq ümumiyyətlə mövcudluğuna son qoyacaq və Türkiyə sərhədlərinin açılması İrəvanın iradəsi nəzərə alınmadan baş tutacaq. Zəngəzursuz Ermənistan geosiyasi əhəmiyyətini itirəcək, tez bir zamanda türk vilayətinə çevriləcək”. Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki, Ermənistan Zəngəzur dəhlizinin açılmasını əngəlləmək iqtidarında deyil. Bundan əlavə, Zəngəzur dəhlizinin açılmasında bu gün Rusiya, Qərb dünyası, hətta Çin xüsusi maraqlı tərəf kimi çıxış edir. İndiki geosiyasi şəraitdə isə Rusiya Azərbaycan ərazisindən istifadə etməklə Zəngəzur dəhlizi ilə Türkiyəyə quru yolla çıxış imkanı qazanacaq. Bundan başqa, dəhliz Rusiyaya Fars körfəzindən dünya limanlarına yeni birbaşa çıxış imkanları açacaq, onun Hind okeanı hövzəsi ilə ticarət bağlantısını asanlaşdıracaq. Bu səbəbdən Kreml dəhlizə xüsusi maraq göstərir.
Nahid SALAYEV
