Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycan bölgədə dayanıqlı sülhün və təhlükəsizliyin təmin edilməsi istiqamətində çoxsaylı konkret təşəbbüslər irəli sürüb, əməli addımlar atıb. Ölkəmiz Azərbaycanla Ermənistan arasında sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, sülh müqaviləsinin imzalanmasının vacibliyini hər zaman xüsusi olaraq qabardıb.
Azərbaycanın hərbi-siyasi qələbəsinin və Ermənistanın kapitulyasiyasının təsdiqi olan 2020-ci il 10 noyabr üçtərəfli bəyanatı, eləcə də sonradan əldə edilmiş razılıqlar rəsmi Bakının bu xüsusda mövqeyini gücləndirən tarixi sənədlər hesab olunur. Bununla belə, müharibədən sonra ötən iki ilə yaxın dövr ərzində Azərbaycan tərəfinin sülh müqaviləsinin imzalanması istiqamətində atdığı konstruktiv addımların qarşılığında Ermənistanın qeyri-konstruktiv mövqeyi, prosesə laqeyd yanaşması müşahidə edilir. Halbuki, sərhədlərin müəyyən edilməsinin, sülh müqaviləsinin imzalanmasının gecikməsi ən çox Ermənistanın özünə zərərdir. Azərbaycan bildirir ki, Ermənistan ərazi iddialarına birdəfəlik son qoyaraq barışığa getməlidir. Əks halda Azərbaycanın Ermənistana qarşı ərazi iddiası irəli sürməsi üçün yetərincə tarixi və hüquqi əsaslar mövcuddur. Xatırladaq ki, bir neçə gün əvvəl prezident İlham Əliyev İsmayıllı rayonunun Basqal qəsəbəsində Azərbaycan Televiziyasına müsahibəsində bu xüsusda konkret mesajlar da verib. Dövlət başçısı xatırladıb ki, ermənilər hələ də Azərbaycana qarşı ərazi iddialarından əl çəkməyiblər: “Halbuki, mən onlara birbaşa demişəm, özü də rəsmi qaydada. Əl çəkin ərazi iddialarından. Əl çəkməsəniz, o zaman biz də ərazi iddiası qaldıra bilərik Ermənistana qarşı. Ona görə vaxt uzatmaq onlara bir şey verməyəcək və eyni zamanda, onlar başa düşməlidir bir nəticə də odur ki, Azərbaycan istədiyinə nail olur. Kimin hansı mövqedə olmasından asılı olmayaraq, nail olur və biz bir nöqtəyə vururuq və nəticə də hasil edilir”. Hesab edilir ki, Ermənistanın ərazi iddialarını davam etdirməsi halında Azərbaycanın analoji mövqedən çıxış etməsi qaçılmaz olacaq. Keçmiş xarici işlər naziri Tofiq Zülfüqarov da bu xüsusda çox maraqlı fikirlər səsləndirərək Zəngəzur və Göyçə məsələsinin aktuallaşa biləcəyini istisna etmir və “publika.az” portalına bu xüsusda bildirir: “Hər halda, ermənilər Qarabağla bağlı iddialarının gündəmdə qalmasında israrlı olarsa, bunu danışıqların gündəminə daxil etməyə çalışarlarsa, biz də bu məsələni gündəmdə saxlamalıyıq. Biz görürük ki, müxtəlif dövlətlər bu məsələdə ermənilərin mövqeyini dəstəkləyir. Əminəm ki, bütün bunlara qarşılıq olaraq digər məsələ də mövzu olaraq aktuallaşacaq. Söhbət Zəngəzur və Göyçədən asılıdır. Zəngəzur və Göyçəyə qayıtmaq da Azərbaycanla Ermənistan arasındakı danışıqların mövzusu ola bilər. Söhbət qayıdışın hansı şəraitdə və hansı statusda reallaşmasından gedir. Ümumiyyətlə, mən hesab edirəm ki, indi bu məsələ ilə bağlı Azərbaycan rəsmən müraciət etməlidir. Bildirilməlidir ki, tarixi ədalətin bərpa olunması üçün Zəngəzur və Göyçə Azərbaycana qaytarılmalıdır”.
Ekspert hesab edir ki, bunun üçün əlimizdə yetərincə hüquqi baza var: “Çünki vaxtilə bolşevik hakimiyyəti həmin əraziləri qanunsuz olaraq ermənilərə verib. Təbii ki, bu qanunsuz bir əməl idi. Tarixi ədaləti bərpa etmək üçün gərək Ermənistan bizim istəklərimizlə razılaşsın. Yəni güzəşt olaraq biz 100 ilin kompensasiyasını onlardan almaya bilərik. Amma torpaqlarımızı qaytarmalıdırlar”. Bu fikirlər bir daha təsdiq edir ki, sülh müqaviləsinin imzalanma prosesinin uzanması daha çox Ermənistanın özünə ziyandır. Halbuki, Azərbaycan bölgədə dayanıqlı sülhün və təhlükəsizliyin təmin edilməsi üçün kommunikasiyaların açılması, yeni əməkdaşlıq formatlarının yaradılması istiqamətində mühüm addımlar atır. İki dövlətin sərhədinin delimitasiyası məsələsi Brüssel görüşlərində əldə edilən razılaşmalarda öz əksini tapıb. Amma problem Ermənistanın bu prosesləri yubatmasında, qeyri-konstruktiv mövqe ortaya qoymasındadır. Xatırladaq ki, sülh müqaviləsinin hazırlanması üçün Azərbaycan tərəfi öz işçi qrupunu artıq formalaşdırıb, qrupda təmsil olunan üzvlər müəyyən edilib. Ermənistan tərəfdən isə hələ belə bir addım atılmayıb. Deməli, Ermənistan hələ də sülh prosesində maraqlı deyil, ərazi iddialarından vaz keçmək istəmir. Bu halda, yuxarıda da qeyd edildiyi kimi, Azərbaycan da Ermənistana qarşı ərazi iddiaları qaldırmaq üçün bütün əsaslara malikdir. Bunu Ermənistanda da bilənlər az deyil. Hətta ötən ay Ermənistan parlamentinin müxalif deputatı İşxan Saqatelyan bu xüsusda çox maraqlı açıqlamalar da vermişdi: “Hər iki tərəfdən Türkiyə-Azərbaycan ittifaqı Ermənistandakı “tərəfdaşlarının” köməyi və iştirakı ilə ölkəni nəhayət kapitulyasiyaya salmağa çalışır. Türkiyə və Azərbaycanın qırmızı xətlərinin olduğunu düşünənlərin hamısı dərindən yanılır. Növbəti itirəcəyimiz yer Zəngəzur və Göyçə mahalı olacaq. Sonra isə İrəvandakı Şimal prospektinə çatacaqlar”. Qeyd edək ki, 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldıqda Göyçə mahalı tarixi Azərbaycan torpağı kimi onun tərkibində olub. 1918-1920-ci illərdə Azərbaycan Demokratik Respublikasının ərazisi 114 min kvadratkilometr olub. 1920-ci ildən ADR-i işğal edən yeni rus bolşevik imperiyası Azərbaycanın ərazisi olan Zəngəzur mahalı, Göyçə mahalı, Dərələyəz mahalı, Dilican ərazisini qanunsuz şəkildə Ermənistana verib. İndi Azərbaycan bunları geri istəyə bilər.
Tahir TAĞIYEV
