Rusiya ilə Ukrayna arasındakı müharibə bütün siyasi və iqtisadi balansları dəyişdi. Rusiyaya qarşı müxtəlif sanksiyalar tətbiq edən Qərb öz növbəsində enerji böhranı ilə üzləşdi. Bu ölkələrin başında qaz baxımından Rusiyadan asılı olan Fransa və Almaniya dayanır.
Almaniyaya gedən qazı texniki nasazlıq üzündən məhdudlaşdıran Rusiya Sankt-Peterburqdan şimal-qərbdə, Portovayadakı yeni mayeləşdirilmiş qaz (LNG) zavodunda hər gün 4,34 milyon kubmetr qaz yandırır. Bu məbləğin bazar dəyəri 10 milyon dollardır. Vəziyyət ilk dəfə yayın əvvəlində, sərhəd bölgəsində yaşayan finlər tərəfindən müşahidə olunub. Obyektdən yayılan istilikdə əhəmiyyətli artım qeydə alıb. Alovlar peyk fotolarında da əks olunub.
Portovaya Almaniyaya nəql olunan qazın “Şimal axını-1” boru kəmərinə çatdırıldığı nöqtəyə yaxındır. Qaz nəqli iyulun ortalarından etibarən 20 faizədək azaldılıb. Rusiya bunu texniki nasazlıqlarla əlaqələndirsə də, Almaniyaya görə, Moskva sanksiyalara cavab olaraq təbii qaz təchizatını məhdudlaşdırıb. Portovayada yanan qaz əvvəllər Almaniyaya ixrac edilirdi. Mütəxəssislərin fikrincə, zavodun təkrar istismarının çətinliyi və baha başa gəlməsi səbəbindən təbii qaz hasilatını dayandırmaq mümkün olmayıb və qazı depolamaq imkanı da olmayınca yandırılmasına üstünlük verilib.
Norveçdə yerləşən Rystad Energy şirkətindən Sindre Knutssonun sözlərinə görə, alovun ölçüsü Rusiyanın Avropa enerji bazarındakı rolunun miqyasını simvollaşdırır: “Rusiya istəsə, sabah qazın qiymətini endirə bilər. Onların qaz satmağa başqa yerləri yoxdur, ona görə də yandırmalıdırlar”.
Qeyd edək ki, İsveçrə hökuməti enerji böhranının qarşısını almaq üçün qışda təbii qaz istehlakını 15 faiz azaltmağı hədəfləyib. 2022-ci ilin oktyabrından 2023-cü ilin mart ayına qədər olan dövrü əhatə etmək üçün könüllülük əsasında başladılan qənaət kampaniyası çərçivəsində əhalidən evlərinin normadan bir və ya iki dərəcə az qızdırılması kimi tədbirlər görülməsi istənilib. İsveçrənin bu addımını Avropa İttifaqına üzv 27 ölkə izləyir. Aİ üzvləri təbii qaza 15 faiz qənaət etmək üçün ictimai yerlərin qızdırılması və işıqlandırılmasında da məhdudiyyətlərə gediblər. Hətta Avropa ölkələrində əhali qış üçün odun ehtiyatı toplamağa başlayıb. Digər tərəfdən, Avropada qazın qiyməti 3 min dolları keçib.
Dünyadakı ekoloji tarazlığı, iqlim dəyişikliyini qorumaq üçün Kioto Protokolu var. Rusiyanın özü də həmin sənədə tərəfdar çıxıb. Belə olan təqdirdə Qərb ölkələri Rusiyaya iqlim dəyişikliyinə vurduğu ziyana görə əlavə təzyiqlər edə bilərmi?
Politoloq Yeganə Hacıyeva “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, Rusiyanın Ukrayna müharibəsində ekologiyaya vurduğu ziyan yalnız bu məsələ ilə məhdudlaşmır:
“ Haqqında danışılan qaz israfında Rusiya ona ayrılan kvotanı keçmiş olur. Çünki Kioto Protokoluna əsasən, hər bir ölkə üçün limit ayrılır. Artıq Rusiya bir sıra digər məsələlər üzrə ekoloji tarazlığı pozduğuna görə mötəbər qurumlar tərəfdən günahlandırılır. Söhbət Kioto Protokolu, Mərakəş və Paris razılaşmalarından gedir. Rusiya bu sənədlərin hamısına tərəfdar çıxıb. Kioto Protokolunu isə 1999-cu ildə qəbul edib. Rusiya Duması həmin sənədi 2004-cü ildə ratifikasiya edib, 2005-ci ildə isə sənəd qüvvəyə minib. Mexanizmin işləkliyi Mərakeş və Paris sənədləri ilə tənzimlənir. Rusiya Nüvə Konvensiyalarına görə də sərt tənqid edilir. Bu addımlar qeyri aktiv Çernobıl və aktiv Zaporojye AES-lərin ələ keçirilməsilə bağlıdır. Həmin qurğularda nəzarət tam olaraq Rusiyanın əlində cəmləşib. Bu sahədə Rusiyaya qarşı sanksiyalar nəzərdən keçirilir. Qazın yandırılması ilə bağlı məsələ isə tam yenidir. Protokolu imzalayan ölkələr qlobal istiləşməyə səbəb olan qazın miqdarının azaldılması ilə bağlı öhdəliyə sahibdirlər. Ölkələr atmosferə atdıqları karbon qazının miqdarını 90-cı illərdəki səviyyəyə çatdırmağa çalışırlar. Mövcud şərtlər göstərir ki, bu çətin olacaq. Bu addımlara görə Risiyaya qarşı sanksiyalar nəzərdə tutulur. Faktiki olaraq, Rusiya həm MAQATE, həm də Kioto protokokarına görə məsuliyyət daşıyır”.
Məhəmmədəli QƏRİBlİ
