Fars körfəzinin Ermənistan ərazisi vasitəsilə Qara dənizə birləşməsi məsələsində İrəvanın tam fisakoya düçar olması artıq konkret fəaliyyət timsalında öz təsdiqini tapır. Belə ki, Azərbaycanla əlaqələrini dərinləşdirən İran əvvəllər Ermənistanla reallaşdırmaq istədiyi bir sıra layihələri indi ölkəmizlə həyata keçirməyə maraq göstərir və bi istiqamətdə əməli addımlar atır. Bunun ən son bariz nümunəsi Fars körfəzi-Qara dəniz nəqliyyat dəhlizi kontekstində özünü göstərdi. İranın 5 il əvvəl irəli sürdüyü bu layihə Ermənistan ərazisindən keçməklə Qara dənizi Fars körfəzinə bağlamalı idi.
Ermənistanda İranın reallaşdırmaq istədiyi bu nəqliyyat dəhlizinə böyük ümidlə yanaşılır, ölkənin bununla transmilli layihələrdə iştirakına start veriləcəyi iddia edilirdi. Amma son hadisələr Ermənistanın bu ümidlərinin də üzərindən xətt çəkdi. Qara dənizi Fars körfəzinə bağlayacaq dəhlizin Ermənistandan yox, Azərbaycandan keçməsinə dair razılıq əldə edildi. Artıq İran, Azərbaycan və Gürcüstan Fars körfəzini Qara dənizə birləşdirən tranzit marşrutunun yaradılması üzrə konkret razılığa gəliblər. Bu fonda Cənubi Qafqazda artıq Azərbaycanın iştirakı ilə növbəti regional əməkdaşlıq platforması yaradılır. Belə ki, hazırda Körfəz ilə Qara dənizə birləşdirən tranzit marşrutu üzrə avtomobil karvanının Azərbaycan, İran və Gürcüstan ərazisindən keçməklə ilk sınaq yürüşü həyata keçirilir. Üç ölkənin nəqliyyat vasitələrindən ibarət avtomobil karvanı İran Biləsuvarından Azərbaycana, sonra Gürcüstan limanlarına, oradan Bolqarıstana, daha sonra quru yolla Şərqi Avropanın digər ölkələrinə hərəkət edəcək. Marşrut İranın cənubunda Körfəzdən başlayıb Avropaya kimi davam edir. Qeyd edək ki, dekabrın 22-də Təbriz şəhərindən Azərbaycan, İran və Gürcüstan nəqliyyat vasitələrindən ibarət karvanın təntənəli yola salınması mərasimi keçirilib. Tədbirdə İranın nəqliyyat qurumlarının, Şərqi Azərbaycan Vilayətinin, Azərbaycan və Gürcüstanın İrandakı səfirliklərinin nümayəndələri iştirak ediblər. Avtomobil karvanı Azərbaycana çatıb və buradan Gürcüstan istiqamətində yola düşüb. Sınaq yürüşünün icrası zamanı əldə olunacaq nəticələr araşdırılacaq, marşrutun səmərəliliyi təhlil ediləcək.
Qeyd edək ki, gələcəkdə bu dəhliz üzərindən dəmir yolu yükdaşımalarının da həyata keçirilməsi mümkün olacaq. Layihəyə əsasən, Cənubi Asiya ölkələri dəhliz vasitəsilə Qərbə daha bir yol əldə edəcəklər. Bu nəqliyyat dəhlizi və onun gələcəkdə istifadəsinin genişləndirilməsi region ölkələri üçün mühüm iqtisadi üstünlüklər vəd edir. Dəhliz həm tranzit yükdaşımaları, həm də dünya bazarına çıxış baxımından böyük önəm kəsb edir. Bu da regiondakı böyük nəqliyyat-kommunikasiya layihələrinin əsas təşəbbüskarı və aparıcı qüvvəsi olan Azərbaycanın nəqliyyat habı olaraq mövqeyinin möhkəmlənməsinə, beynəlxalq yükdaşımalardan əldə etdiyi gəlirlərin artmasına şərait yaradacaq. Nəticədə ölkəmizin strateji mövqeyi daha da güclənəcək. Ermənistan bu marşrutundan kənarda qalır. Rusiyali politoloq Daria Qrevtsova bu xüsusda qeyd edir: “İran Ermənistanı danışıqlar masasına oturtmayıb. İkinci Qarabağ müharibəsindəki ağır məğlubiyyətdən sonra İrəvanın iqtisadi inkişafla bağlı bir qədər fərqli planları var. Azərbaycanın parlaq qələbəsi Ermənistana hətta İranın təklif etdiyi birgə layihələrdə belə Azərbaycanla bir masa arxasında əyləşməyə çətinliklər yaradır. Ona görə də, indi İrəvanı bu layihəyə daxil etmək mümkün deyil, çünki iqtisadi cəhətdən Azərbaycandan zəifdir. Azərbaycan daha çox inkişaf edib və Azərbaycanla Ermənistan arasında birbaşa münaqişə bu layihəyə müəyyən dərəcədə ziyan vura bilər. Ola bilsin ki, İran gələcəkdə İrəvanın bu layihəyə qoşulma ehtimalını istisna etmir. Məlumdur ki, Ermənistan və İran kifayət qədər sıx əlaqələrə malikdirlər. İrəvan bu nəqliyyat layihəsində oyunçular sırasında olsa, İrana bundan ziyan dəyməyəcəyi aydındır. Ümumiyyətlə, indi biri-birinə bağlı bu cür nəqliyyat dəhlizləri nə qədər çox olarsa, onların keçdiyi ölkələrin iqtisadiyyatları da bir o qədər inkişaf edər”. Burada o da qeyd edilməlidir ki, Azərbaycan Xəzər dənizi və İran istiqamətindən gələcək yükləri ötürmək üçün öz ərazisində zəruri olan bütün infrastrukturu yaradıb. Azərbaycanın Xəzər sahilindəki Ələt limanının ötürücülük gücü 15 milyon tondur, zəruri halda 25 milyon tona qədər artırmaq mümkündür. Digər tərəfdən, Azərbaycan İrandan dəmiryolu ilə gələcək yükləri ötürmək üçün stansiya və anbarları da tikib başa çatdırıb. Hətta Bakı İranın şimal bölgəsində dəmiryol sistemini Fars körfəzindən gələn xətlə birləşdirməsi üçün Tehrana 500 milyon dollar kredit də ayırıb. Azərbaycan Bakıdan İran sərhədinə qədər olan avtomobil yolunu ən müasir tələblərə cavab verən səviyyədə yenidən qurub. Bakıdan Gürcüstana gedən magistralda genişlənmə işləri yekunlaşmaq üzrədir. Bakıdan Rusiya sərhədinə gedən magistralda da işlər böyük sürətlə davam etdirilir. Azərbaycanın həm Gürcüstan, həm də Rusiya istiqamətində mövcud dəmiryol sistemində də yenidənqurma işləri sürətlə aparılmaqdadır. Bu proses yekunlaşmasa belə, Azərbaycan Şimal-Cənub dəhlizi ilə yükdaşımaların xeyli hissəsini dəmiryolu ilə reallaşdırmaq imkanına sahibdir. Ermənistanın isə öz dəmiryol infrastrukturu ilə belə imkanı yaxın onillikdə belə olmayacaq. Bunlar fonunda Fars Körfəzi - Qara Dəniz nəqliyyat dəhlizinin Azərbaycan üçün əhəmiyyətindən danışan ekspertlər bildirir ki, bu istiqamətdə nəqliyyat əlaqələrinin formalaşması region üzərindən daşınan beynəlxalq yüklərin həcminə birbaşa təsir göstərəcək.Regionun beynəlxalq yükdaşımalar baxımından potensialı kifayət qədər böyükdür. Azərbaycan və İran Şimali-Cənub nəqliyyat dəhlizində iştirak edən dövlətlərdir. Azərbaycan və Gürcüstan arasında nəqliyyat sahəsində fərqli istiqamətlərdə əməkdaşlıq var. Bakı-Tiflis-Qars dəmiryolu xəttinin və eyni zamanda digər Şərq-Qərb beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi istiqamətində də əməkdaşlıq müşahidə olunur. Üç ölkəni birləşdirən yeni nəqliyyat dəhlizi istiqamətinin formalaşdırılması da regionun mövcud beynəlxalq yükdaşımalar üzrə imkanlardan daha fəal şəkildə iştirak etmək niyyətində olmasından xəbər verir.
Ramil QULİYEV
