İqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin bərpası üzrə Üçtərəfli İşçi Qrupu Arazdəyən-Horadiz dəmir yolunun mərhələli şəkildə açılması variantını müzakirə edir. Belə bir açıqlama ilə Ermənistan baş nazirinin müavini Mher Qriqoryan çıxış edib.
Onun sözlərinə görə, müzakirələrə çıxarılan variantlardan biri də Mehri və Mincivan-Horadiz hissələrində yeni dəmir yolunun çəkilməsini gözləmədən Naxçıvandan İrana kommunikasiyanın açılması məsələsi olub: “Mövcud infrastrukturdan istifadə etməklə gerçəkləşdirilə biləcək hər hansı kommunikasiya xəttinin açılması imkanı, əlbəttə ki, bizim üçün arzuolunandır. Amma bu, danışıqların mövzusudur və hansı razılığa gələcəyimizi hələ deyə bilmərəm”. Qriqoryan bildirib ki, digər variant kimi İcevan-Qazax dəmir yolu xəttinin açılması imkanları müzakirə olunub. Baş nazirin müavini qeyd edib ki, hazırkı mərhələdə xərc və faydaların lazımi nisbətini verən daha realistik layihələr nəzərdə keçirilir: “Heç bir variant gündəmdən çıxarılmasa da, indi hazırkı danışıqlar mərhələsinə tətbiq olunan məsələlər müzakirə edilir”. O vurğulayıb ki, Türkiyə ilə dəmir yolu xəttinin bərpası hələlik heç bir detala varmadan konseptual səviyyədə müzakirə edilir. Mher Qriqoryanın səsləndirdiyi fikirlər arasında ən çox diqqət cəlb edəni, şübhəsiz ki, Mehri və Mincivan-Horadiz hissələrində yeni dəmir yolunun çəkilməsini gözləmədən Naxçıvandan İrana kommunikasiyanın açılmasının mümkünlüyüdür. Onun sözlərinə görə, bu, Ermənistan və İran arasında dəmir yolu əlaqəsinin yaradılmasına imkan verərdi: “Düzünü desəm, belə bir istək var və artıq bugün mövcud olan infrastrukturdan istifadə ilə yolların açılması üçün istənilən imkan arzuolunandır. Amma təbii ki, bu, danışıqların predmetidir və bunun baş verib-verməyəcəyini birmənalı şəkildə demək olmur. Çünki bu məsələ danışıqlarda müzakirə olunur, amma hansı nəticəyə gələcəyimizi indidən deyə bilmərəm”. Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya baş nazir müavinlərindən ibarət Üçtərəfli İşçi Qrupa daxil olan Qriqoryan ötən həftə bildirib ki, Mehri sahəsindəki 45 kilometrlik dəmir yolunun tikintisinə 200 milyon dollar və üç il vaxt lazım gələcək. Bununla belə, Horadizdən Ermənistana çəkilən 100 kilometrlik dəmir yolunun tikintisinə Azərbaycanda bu ilin fevral ayından başlanıb. Bakı tikintini 2023-cü ildə başa çatdırmağı planlaşdırır.
İndi Qriqoryan iddia edir ki, Naxçıvandan İrana kommunikasiyanın açılması çox vaxt və xərc tələb etmir. Bu səbəbdən də tez açıla bilər. Beləliklə, Ermənistan istəyir ki, Zəngəzur dəhlizi açılmadan özü Naxçıvan vasitəsilə İranla dəmir yolu əlaqəsinə malik olsun. Amma əslində, Azərbaycan və Ermənistan arasında kommunikasiya marşrutlarının açılması və bərpası məsələsi ilə bağlı danışıqlar prosesində rəsmi Bakının mövqeyi ondan ibarətdir ki, Ağbənd-Mehri-Naxçıvan yeni dəmir yolu istifadəyə verilməzdən əvvəl Ermənistanın İranla Naxçıvan vasitəsilə əlaqəsini bərpa etməkdən söhbət gedə bilməz. Eyni prinsip digər istiqamətlərdə kommunikasiyaların bərpasına da aiddir. Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan baş nazirlərinin müavinləri arasında Moskva məsləhətləşmələri formatında aparılan danışıqlarda Azərbaycan hökuməti öz mövqeyini çatdırıb. Zəngəzur dəhlizi açılmadan Ermənistan hansısa kommunikasiya əlaqəsinin işə düşməsinə ümid edə bilməz. Digər tərəfdən, Azərbaycan və Ermənistan arasında dövlət sərhədinin demarkasiya və delimitasiyası, tərəflər arasında sülh müqaviləsinin imzalanması, ikitərəfli və çoxtərəfli əməkdaşlıq məsələləri kompleks müzakirə olunur. İndiki mərhələdə regiona dair gündəlik məsələlərdən biri də məhz Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə bağlıdır. Bu məsələ 2020-ci il noyabrın 10-da qəbul edilən üçtərəfli, Azərbaycan və Rusiya prezidentləri ilə Ermənistanın Baş nazirinin imzaladıqları birgə bəyanatın 9-cu maddəsində öz əksini tapıb: “Bölgədəki bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri bərpa edilir. Ermənistan Respublikası vətəndaşların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hər iki istiqamətdə maneəsiz hərəkətinin təşkili məqsədilə Azərbaycan Respublikasının qərb rayonları və Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqəsinin təhlükəsizliyinə zəmanət verir. Nəqliyyat əlaqəsi üzrə nəzarəti Rusiyanın Federal Təhlükəsizlik Xidmətinin Sərhəd Xidmətinin orqanları həyata keçirir. Tərəflərin razılığı əsasında Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə Azərbaycanın qərb rayonlarını birləşdirən yeni nəqliyyat kommunikasiyalarının inşası təmin ediləcək”. Ermənistan da bu maddədə nəzərdə tutulan öhdəliyi yerinə yetirməlidir. Bundan başqa, məlumdur ki, prezident İlham Əliyev, Avropa İttifaqı Şurasının prezidenti Şarl Mişel və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın iştirakı ilə keçirilən üçtərəfli görüşün nəticəsi olaraq Zəngəzur dəhlizi boyunca dəmir yolunun çəkilməsi barədə razılıq əldə edilib. Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə bağlı əldə edilən razılıq Azərbaycan tərəfin haqlı olduğunu təsdiqləyir. Bununla da Azərbaycanın Cənub Qafqazda əməkdaşlıq, sülh və təhlükəsizliyin təmin olunmasını dəstəkləyən, bu istiqamətdə təşəbbüslərlə çıxış edən başlıca dövlət olduğu bir daha təsdiqlənir.
Ramil QULİYEV
