Vətəndaş cəmiyyətinin müasir dövrdə inkişafı qloballaşma prosesinin təsiri altında konkret şəkildə götürülmüş ölkələrdə baş verən sosial-iqtisadi və siyasi dəyişikliklərlə qırılmaz şəkildə bağlıdır. Azərbaycanda da vətəndaş cəmiyyətinin inkişafına ilk növbədə bu prizmadan yanaşılmalıdır. Daha bir vacib məqam odur ki, Qərb cəmiyyətinin sosial-iqtisadi və texnoloji modernləşməsi postsovet məkanında olduğu kimi ölkəmizdə də əhalinin sosial strukturuna əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərib.
Biznes subyektləri ilə QHT sektoru arasında əməkdaşlıq səviyyəsi hələ də qaneedici həddə çatmayıb
Kənar mütərəqqi təsirlərə baxmayaraq, ölkəmizdə müasir vətəndaş cəmiyyəti konsepsiyası bir sıra ənənəvi metodoloji postulatlara əsaslanır. Belə ki, vətəndaş cəmiyyətinin hər bir üzvü hüquq və azadlıqların subyektidir. Ölkəmizdə qanunun aliliyi vətəndaşlara davranış muxtariyyətinə, maraqlarını müəyyən etməkdə müstəqillik verir. Bu da vətəndaş cəmiyyətinin yalnız demokratik sistemdə mümkün olduğunu və Azərbaycanda məhz belə bir sistemin bərqərar olduğunu göstərir.
Azərbaycanda dünyəvilik, fikir plüralizmi vətəndaş cəmiyyətinin ayrılmaz xüsusiyyətləri kimi təzahür edir. Digər tərəfdən ölkəmizdə vətəndaş cəmiyyətində şəxsiyyətlərarası, ailəvi, sosial-iqtisadi, mədəni, dini münasibətlər dövlətin bilavasitə müdaxiləsi olmadan inkişaf edir. Vətəndaş cəmiyyətinə münasibətdə hakimiyyət anlayışı, onun sosial-psixoloji fonu dəyişir. Belə ki, subyektlərin müstəqilliyini təmin edən hakimiyyət qanunun aliliyinin mahiyyətinə çevrilir. O da məlumdur ki, demokratik sistemlərdə vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyəti üçün ictimai həyatın siyasi normalarla tənzimlənməyən sosial siniflərin, ictimai təşkilatların, hərəkatların, birliklərin və bu qəbildən olan digərlərinin mövcudluğu mühüm şərtdir. Azərbaycanda da bu istiqamətdə zəruri addımlar atılıb, müvafiq işlər görülüb və görülməkdədir. Amma burada bir sıra problemli məqamlara da diqqət edilməlidir. Məsələ burasındadır ki, Azərbaycanda dövlət vətəndaş cəmiyyətinin, onun ayrılmaz tərkib hissəsi olan qeyri-hökumət təşkilatlarının (QHT) fəaliyyəti ilə yanaşı, maliyyə yükünü də əsasən dövlət çəkir. Ancaq inkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, QHT sektoruna biznes subyektləri, sahibkarlar tərəfindən də xeyli vəsait ayrılır. Bu, sosial əməkdaşlıq üçün də mühümdür. Sosial tərəfdaşlıq və sosial həmrəylik isə hər şeydən əvvəl dövlət orqanlarının, biznes sektorunun və qeyri-hökumət təşkilatlarının birgə əməkdaşlığını nəzərdə tutur. Amma faktdır ki, bu gün biznes subyektləri , sahibkarlar QHT-lərlə əməkdaşlığa, onların layihə və proqramlarının dəstəklənməsinə çox az maraq göstərirlər. Halbuki, özəl sektorla vətəndaş cəmiyyəti arasında sıx əməkdaşlıq üçün dövlət lazımı şərait yaradır. Bu halda cəmiyyətdə sosial tərəfdaşlıq münasibətlərinin inkişaf etməsi üçün özəl sektor və QHT-lərin birgə əməkdaşlığı çox vacibdir. Vətəndaş cəmiyyəti institutları ilə özəl sektor arasında əməkdaşlığın təşviqi bu fonda daim xüsusi diqqət mərkəzində yer almalıdır. Biznes qurumları bu müstəvidə yalnız mənfəət dalınca qaçmamalı, eyni zamanda cəmiyyət qarşısında üzərinə götürdüyü sosial məsuliyyəti lazımı səviyyədə yerinə yetirməlidir.
Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh prosesinə vətəndaş cəmiyyətləri də böyük töhfə verə bilər
Azərbaycan dövləti vətəndaş cəmiyyəti institutlarının ölkə daxili ilə yanaşı, beynəlxalq müstəvidə də aktiv fəaliyyətində maraqlıdır. Bu məsələ 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra daha da aktuallaşıb. Məsələ burasındadır ki, Azərbaycan Ermənistanla sülh şəraitində əməkdaşlığın inkişafına xüsusi diqqət ayırır.
Hələ 1990-cı illərin sonunda Azərbaycanda belə bir fikir mövcud olub ki, vətəndaş cəmiyyəti və QHT-lər münaqişə başa çatdıqdan sonra etimadın gücləndirilməsi baxımından işlər görə bilər. Vətən müharibəsi ilə münaqişə başa çatıb. Bu mənada, vətəndaş cəmiyyətləri sülhün möhkəmləndirilməsi və regionda yeni baxışla bağlı ciddi rol oynaya bilər. Qeyd edək ki, cari ilin aprelində ADA Universitetində keçirilən "Cənubi Qafqaza yeni baxış: münaqişədən sonra inkişaf və əməkdaşlıq" adlı beynəlxalq konfransda prezident İlham Əliyev bu məsələyə toxunarkən mühüm mesajlar səsləndirib: “Burada barışıq məqsədilə addımların atılması üçün vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyəti ilə bağlı geniş imkanlar mövcuddur. Ermənistanın vətəndaş cəmiyyətinin çox azsaylı nümayəndələri var ki, Azərbaycanla sülh barəsində danışsın. Belə fikir söyləyənlər isə ictimai təqiblərə, bəzən fiziki hücumlara məruz qalırlar. Onlara xəyanətkar deyilir və erməni siyasətçiləri onları türk adlandırırlar. Bu isə onların siyasi jarqon dilində yəqin ki, təhqir deməkdir. Yəni, siyasətçilər onlara hədə-qorxu gəlirlər. Biz, hətta münaqişə dövründə vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri arasında körpü yaratmağa cəhdlər etmişik. İki dəfə belə bir nümayəndə heyəti Ermənistanda və Qarabağda səfərdə oldu. Onlar da Bakıya səfər etdilər. Lakin vətəndaş cəmiyyətinin nümayəndələri, jurnalistlər və parlament üzvlərinin ikinci səfərindən sonra erməni tərəfi bunu dayandırdı. Mən Ermənistanın o zamankı prezidenti Sarkisyandan soruşanda ki, bunu niyə dayandırdınız, cavab verə bilmədi. Sonra məlum oldu ki, onlar müəyyən yaxınlaşma, müəyyən əməkdaşlıq elementlərinin yarana biləcəyindən qorxdular. Yəni onlar hər zaman buna mane olurdular. Ancaq indi onlar fərqli vəziyyətdədir. Biz mesajlarımızı Ermənistan cəmiyyətinə çatdırmaq iqtidarında olmalıyıq. Bu baxımdan resurslar məhduddur. Ermənistanda ictimai mühitə hökumət tərəfindən ciddi nəzarət edilir və dediyim kimi, Azərbaycanla bağlı deyilən istənilən müsbət söz xəyanət hesab olunur. Bu səbəbdən, beynəlxalq təşkilatlar, xüsusilə də münaqişədən sonrakı dövrdə barışıq və münasibətlərin normallaşdırılması, habelə etimad quruculuğu tədbirləri sahəsində təcrübəsi olanlar daha fəal ola bilərlər. Bu işdə QHT-lərin rolu böyük ola bilər və Azərbaycan bu məsələdə QHT-lərlə çalışmağa hazırdır”. Beləliklə, Azərbaycan vətəndaş cəmiyyətləri vasitəsilə də Ermənistanla sülh müstəvisində münasibətlərini inkişaf etdirməyə hazırdır. Lakin bunun üçün qarşı tərəfin də adekvat reaksiya sərgiləyib müvafiq addımlar atması önəmlidir. Azərbaycan belə hesab edir ki, vətəndaş cəmiyyəti dövlətlə qırılmaz şəkildə bağlıdır. Vətəndaş cəmiyyəti özünü dövlətdən təcrid etmir, onu öz dəyərlərinə və maraqlarına uyğun formalaşdırır. Bu mənada sülh prosesinə də vətəndaş cəmiyyətləri mühüm töhfələr verə bilərlər.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbbaycan Respublikası Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur.
