Beynəlxalq münaqişələr üzrə rusiyalı ekspert Yevgeni Mixaylov bildirib ki, “Dağlıq Qarabağ münaqişəsi” anlayışı artıq işlədilməməlidir: “Əlbəttə, gərginlik hələ uzun müddət davam edəcək, çünki Ermənistan ictimaiyyəti məğlubiyyət acısını yaşayacaq. Onlar qisas almaq istəyəcək ki, bu da prinsipcə indiki mərhələdə mümkün deyil”.
Onun sözlərinə görə, Ermənistan dövlətin saxlanılması haqda düşünməlidir. Amma bir ay keçməmiş ölkənin yeni XİN başçısı münaqişə ritorikasını gücləndirməyə başlayıb. Ermənistan tərəfinin Azərbaycan ərazilərinə vurduğu zərbələrdən danışan ekspert vurğulayıb ki, talan edilmiş abidələr, qəbirlər və dağıdılmış şəhərlər beynəlxalq hüquq normaları üzrə işğalçı ölkəyə qarşı irəli sürülmüş iddiaya daxil edilməlidir:
“Fikrimcə, Azərbaycana dəyən ziyanın dəyəri daha əvvəl səsləndirilən rəqəmlərdən qat-qat çoxdur. Qeyd edim ki, İrəvanın pulu yoxdur. Əgər ona borc verilsə, bu bir neçə nəslin əsarəti olacaq. Digər tərəfdən xatırladaq ki, İkinci Qarabağ müharibəsinin başlanğıcında dünyanın hər yerindən erməni iş adamları təklif edirdilər ki, Azərbaycandan ermənilər üçün Qarabağ torpağını satın alsınlar. Buna əsaslanaraq İrəvana Zəngəzuru və Bakı üçün vacib olan digər strateji obyektləri verməyi təklif etmək olar ki, bu da işğal dövrünün fəlakətli borclarının silinməsi ilə nəticələnər”.
Çox maraqlıdır ki, Ermənistanın etdiyi vəhşiliklərin fonunda kompensasiya ödəməli olduğunu artıq beynəlxaql ekspertlər də dilə gətirir. Bu narahatlığı dəfələrlə erməni siyasətçiləri də ifadə edib. Bunun müqabilində müəyyən ərazilərin hətta Azərbaycana verilməsi artıq beynəlxalq müzakirə mövzusuna çevrilib.
Buna yerli ekspertlər necə baxır?
“Zəngəzurun istənilməsi, təzminatın ödənilməsi ilə bərabər, həm də tarixi ədalətsizliyin aradan qaldırılması ola bilər”
Beynəlxalq məsələlər üzrə ekspert Yeganə Hacıyeva “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, Ermənistanın təzminat ödəməsi mövzusu Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonların işğalı dövründə hər zaman Azərbaycan tərəfindən səsləndirilib: “İşğalın ilk 10 ilində Ermənistanın beynəlxalq məhkəmələrdə təzminat ödəməsi fikri istər Azərbaycan rəsmiləri, istərsə də bir sıra beynəlxalq instansiyalar tərəfindən açıq və qapalı səsləndirilirdi. Bu yolla Ermənistana işğal etdiyi Qarabağ ətrafı rayonları boşaltması üçün təsir alətləri formalaşırdı. Amma bu proses 2000-ci illərdə dayandı. Çünki Ermənistan bu fikrə məhəl qoymadı və münqaişənin ilk illində formalaşan rayonların azad edilməsi ilə bağlı mövqeyindən tam geri çəkildi. Ermənistanın Azərbaycana ödəyəcəyi təzminat məsələsində bugünə qədər ən mötəbər sənəd BMT-nin 2000-ci ildə “Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini işğal etməsi ilə Azərbaycana dəyən ziyan” haqqında yaydığı rəsmi hesabatdır. Bu hesabatda ərazilərin işğal edilməsi ilə Azərbaycana dəyən ziyan hesablanıb və bu, 53,5 milyard dollar həcmində ifadə edilib. Amma məsələ ondadır ki, BMT-nin bu hesabatı işğalın cəmi 7 ilini -1993-2000 ci illəri əhatə edir. 53,5 milyard dollarlıq ziyan yalnız işğalın ilk 7 ili üçün hesablanıbsa, o zaman indiyə qədər olan rəqəm dəfələrlə çoxdur. 10 noyabrda imzalanmış üçtərəfli Bəyanatla həm də Ermənistan təzminat prosesində cavabdeh tərəf kimi təsbit olundu. Təzminatın ödənilməsinə gəlsək, qeyd edim ki, burada beynəlxalq praktikalara əsaslanmalıyıq. Beynəlxalq praktikada sülh sazişindən sonra dəymiş zərərin həcminin hesablanması və onu ödəyə bilmədiyi halda qarşı tərəfin maddi ekvivalent olaraq dövlət resursları, yaxud o dövlətə məxsus ərazilərin mübadiləsi presedenti mövcuddur.
ABŞ-ın 1803-cü ildə Luiziana ştatını əldə etməsi presedenti və bir sıra digər presidentlər var. Azərbaycan ona dəymiş zərər qarşılığında Ermənistandan torpaq və ya dövlət mülkiyyəti tələb edə bilər. Bu xüsusda Zəngəzurun istənilməsi, təzminatın ödənilməsi ilə bərabər, həm də tarixi ədalətsizliyin aradan qaldırılması ola bilər. Amma təzminat mövzusunda ən yaxşı tətbiq Ermənistanın strateji dövlət mülkiyyətinə əl qoymaq və bu dövlətin bundan sonrakı fəaliyyətinə nəzarət paketi əldə edə bilməkdir”.
Ekspertin sözlərinə görə, belə müzakirələrin hətta beynəlxalq ekspertlərin diqqətini cəlb etməsi yaxşı haldır və biz bu mövzunun daha da ictimailəşməsinə çalışmalıyıq.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
