Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Aya Sofya məbədinin muzeydən məscidə çevrilməsi ilə bağlı məhkəmənin qərarını təsdiqləyib. Türkiyə Prezidenti bununla bağlı fərman imzalayıb. Fərmana əsasən, Aya Sofyanın Türkiyə Diyanət İşləri Başqanlığının balansına verilməklə ibadətə açılmasına qərar verilib.
Qeyd edək ki, Türkiyənin verdiyi bu qərar birmənalı qarşılanmayıb. Buna ən sərt formada etiraz edən ölkələrdən biri Yunanıstan olub. Belə ki, “Yunan həlli” parlament partiyası Ankaranın 1934-cü ildən muzey kimi istifadə olunan Aya Sofyaya yenidən məscid statusunu qaytarmaq barədə qərarına çavab olaraq sərt çıxış edib. Partiyanın nümayəndəsi Tanasis Milonas bəyan edib ki, Türkiyənin Yunanıstan tərəfdən güclü reaksiyaya ehtiyacı var:“Türkiyə dövlətinin banisi Mustafa Kamal Atatürkün Yunanıstanın Soloniki şəhərindəki evini pontiy yunanlarının genosidi muzeyinə çevirmək lazımdır”.
Milonas Türkiyə prezidenti Ərdoğanın fəaliyyətini isə təxribat adlandırıb:“Bizim partiyanın mövqeyi ondan ibarətdir ki, bu, dünyanın problemi deyil - tərtəmiz ikitərəfli münasibətlərin problemidir. Bu, ikitərəfli mövzudur. O, pravoslaviyaya aiddir, o, yunanlara aiddir»
Xəbər verildiyi kimi, mayın 29-da - İstanbulun fəthi günü Aya Sofyada Quran oxunub. Bir qədər sonra Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyip Ərdoğan Aya Sofyanın məscid statusunun qaytarılması imkanlarına baxılmasına göstəriş verib.
Yunanıstanda iddia edirlər ki, birinci dünya müharibəsində və sonrakı illərdə Osmanlı imperiyası 350 mindən artıq pontiy yunanını məhv edib. Ankara da, öz növbəsində, Afinanı tarixi faktları saxtalaşdırmaqda günahlandırır.
Yunanıstanın bu reaksiyasını Türkiyənin daxili işlərinə qarışmaq cəhdi kimi qiymətləndirmək olarmı?
İlahiyyatçı Tural İrfan “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, Aya Sofya 1453-cü ildə İstanbulun fəthindən sonra 1934-cü ilə qədər məscid kimi fəaliyyət göstərib:“İstanbulu fəth edən Sultan Mehmet Fateh Aya Sofyanı Vəqfə bağışlayıb və “qiyamətə qədər” məscid kimi qalmasını vəsiyyət edib.
Dünyada belə nümunələr çoxdur. Məscidlərin də kilsəyə çevrilmə nümunələri var. Məsələn, İspaniyanın Karqovo şəhərində “Müqəddəs Məryəm” kilsəsi var. O, Əməvilər xilafətinin İspaniyada hökmranlığı dövründə tikilmiş məsciddi. Hazırda kilsə kimi fəaliyyət göstərir. Aya Sofya uzun müddət məscid kimi də fəaliyyət göstərib. Uzun illər buna etiraz olunmayıbsa, hazırda edilən narazılıqları anlamaq olmur. Yunanıstandan verilən reaksiyalar tam əsassızdır. Çünki bu məsələnin hansısa saxta “soyqırım” iddiasına heç bir aidiyyəti yoxdur. Heç tarixdə elə hadisə baş verməyib. Bəyəm, Aya Sofyanın məscid kimi fəaliyyətə başlaması hansısa təhqiri ifadə edir ki, buna yunanlar belə qəzəblə reaksiya verir? Allaha ibadət üçün məscidin və ya kilsənin fərqi yoxdur. Müqəddəs kitabların hamısında elə yerlər Allahın evi adalandırılır. Bəlkə də normal təşəbbüs irəli sürülsəydi, Türkiyənin mövqeyi fərqli olardı. Məsələn, Qüdsdəki Süleyman məbədində olduğu kimi, bir neçə din üçün guşələr ayrılardı. Mən düşünmürəm ki, hansısa xristianı bundan sonra həmin binaya buraxmayacaqlar. Həmin tarixi abidədə xristianlığa aid olan nələr varsa, hamısı olduğu kimi saxlanıb, bundan sonra da saxlanacaq. Şübhəsiz ki, burda erməni barmağı da görünür. Onlar bundan sonra da Türkiyənin bu qərarını dinlərarası nifaq kimi qeyd etməyə çalışacaqlar. Yunanıstanın da Türkiyəyə münasibətləri yaxşı olmadığı üçün onların ermənilərlə bu məsələdə eyni mövqe ifadə etməsi gözləniləndi. Yaxşı olardı ki, bütün türk dövlətlərinin din xadimləri bu məsələyə öz münasibətlərini bildirəydilər. Həmin abidə faktiki olaraq Türkiyənin ərazisindədirsə, ölkənin ondan necə istəyirsə elə istifadə etmək hüququ var.
Odur ki, bu məsələdə Türkiyəyə hərhansı təzyiq göstərmək cəhdi suveren dövlətin daxili işinə qarışmaqan başqa bir şey deyil”.
Hər halda, Türkiyə başqa ölkələrdə olduğu kimi tarixi abidəyə zərər yetirmir. Yaxşı olardı ki, bu qərara etiraz edənlər Ermənistanın işğal etdiyi Azərbaycan ərazilərində məscidləri necə təhqir etdiklərinə reaksiya versinlər.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
