Bu gün bizim erməni adlandırdığımız haylar Azərbaycan türklərinin şəxsiyyətlərini öz adlarına çıxmaqda, onları erməniləşdirməkdə davam edirlər. Necə ki, vaxtilə bütövlükdə alban irsinə sahib çıxdılar, indi də yazılı və şifahi ədəbiyyat yaradıcılarına qarşı iddialar irəli sürürlər.
Xüsusən də aşıq ədəbiyyatına qarşı iddiaları, XVII-XVIII əsrlərdə Tiflisdə, Qafqazda yaşayan aşıqları “erməniləşdirmək” niyyətləri diqqəti cəlb edir.
Yaradıcılığının çox böyük hissəsi Azərbaycan türkcəsində olan, Azərbaycan dilində qoşmalar, başqa aşıq şeirləri yaradan, saz çalıb söz qoşan Sayad Nəvanı (Səyat Nəva, Səyyad Nəva) ermənilər iki əsrə yaxındır ki, “Sayat Nova” adı ilə “erməni şairi, erməni aşığı” kimi qələmə verirlər. Məsələ burasındadır ki, erməni alimlərinin Səyyad Nəvanı “erməniləşdirmək” kampaniyasına Azərbaycan alimləri sərt reaksiya verməyib, əksinə, şərait yaradıblar ki, ona ermənilər sahiblənsin. 1712-ci ilin 14 iyununda Tiflisdə doğulduğu bildirilən Səyad Nəvanın hər il ermənilər ad gününü qeyd edir və onun “erməni aşığı” kimi təbliğatını aparır. Sovet dövründə “erməni aşığı” kimi tanıdılan Səyyad Nəva ilə bağlı son illər maraqlı tədqiqatlar aparılıb və bildirilir ki, onun adını ermənilər Sayat Nova ediblər. Aşıq sənətinin mütəxəssisləri bildirirlər ki, ermənilər bu gün saza, aşığa iddia irəli sürsə də, nədənsə nə saz, nə də aşıq sözünün erməni dilində sinonimi yoxdur. Aşıq və saz birbaşa türklərlə bağlıdır. Bu günlərdə erməni medaisında Səyyad Nəvanın doğum günü ilə bağlı yayımlanan məqalə qarşımıza çıxdı və o məqalədə kifayət qədər həqiqətəuyğun olmayan məsələlər yer alıb. Üç əsrə yaxın yaşı olan və iki əsrə yaxındır ki, ermənilər tərəfindən mənimsənilən aşıq həm Azərbaycan türkcəsində, həm gürcü, həm fars, həm ərəb, həm də iddia edilənə görə, erməni dilində yazıb. Amma onun şeirlərinin əsas hissəsi Azərbaycan dilində olub.
Görkəmli alim, professor Məhərrəm Qasımlı “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, S.Nəvanın erməniləşdirilməsi sırf ermənilərin çirkin niyyətləri ilə bağlıdır. M.Qasımlının sözlərinə görə, S.Nova kimi qələmə verilən açıq erməni yox, tərtəmiz Azərbaycan türküdür, Tiflisdə doğulub və burada yaşayıb, fəaliyyət göstərib. Qədim zamanlardan azərbaycanlıların Tiflisdə yaşadığını deyən M.Qasımlı dedi ki, S.Nəvanın erməniləşdirilməsi cəhdləri tarixi faktlarla alt-üst edilir: ”Bilmirəm, erməni məsələsi haradan Səyat Nəvanın üstünə yazılıb. Əslində, o, Sayat Nova yox, Səyat Nəvadır. Bizim köhnə aşıqlarımız istənilən vaxt rus, gürcü, erməni dilində şeirlər deyirdilər. S.Nəva da erməni və gürcü dilində şeirlər yazıb. Amma onun əsas yaradıcılığı Azərbaycan dilindədir və S.Nəva erməni yox, Azərbaycan sənətkarıdır. Tiflisdə doğulub, azərbaycanlıdır. Zaman içində əlimizdən getdi, ermənilər dünyaya təqdim elədilər ki, erməni aşığıdır. Onun erməni olması ilə bağlı heç bir fakt yoxdur. Mirəli Seyidovun böyük tədqiqatları var ki, o, Azərbaycan aşığıdır. Deyə bilərəm ki, Azərbaycan dili, mədəniyyəti bölgədə dominantlıq etdiyi üçün, hətta erməni, gürcü aşıqları da Azərbaycan dilində yazıblar, şeir deyiblər. Hətta erməni aşıqlarının 300-ə yaxını Azərbaycan dilində yazıb-yaradıb, çalıb-oxuyub.
Unutmamalıyıq ki, onların içində çox istedadlı adamlar da olub. Şəmkirdə aşıq Yervant var idi, o, Azərbaycan dilində çalıb-oxuyurdu. Hər dəfə mənə deyirdi ki, erməni dili aşığa uyğun deyil, saza yatmır. Sazın sırf Azərbaycan hadisəsi olduğunu öz dili ilə deyirdi. Bu gün dünyada erməni aşıqlarının təbliği var, amma unutmaq olmaz ki, Azərbaycan aşıq sənəti hər zaman erməni mədəniyyətini təsiri altına salıb. Bu gün Azərbaycan talış, ləzgi, türk, tat aşıqları var, onlar öz dillərində də, Azərbaycan dilində də çox rahat çalıb-oxuyurlar”.
“Düşünürəm ki, türk əsilli aşıq Səyat Nəva ətrafında mübahisələrə son qoyulmasının zamanı artıq çoxdan çatıb. Hətta vaxtı keçib. Çünki Azərbaycan ərazisindən. mədəniyyətindən, ədəbiyyatından, musiqiqsindən, tarixi abidələrindən oğurlayıb özünə tarix, mədəniyyət, incəsənət, dövlət yaradan ermənilərin cavabı vaxtında verilsəydi, Azərbaycan xalqı bu qədər əziyyət çəkməzdi. Bəli, Sayat Nəva Qafqazda bəlkə də yeganə aşıqdır ki, gürcülər də, azərbaycanlılar da, ermənilər onun öz xalqına məxsus olduğunu iddia edir. Son illərə qədər çox güclü erməni təbliğatı sayəsində Sayat Nova erməni şairi kimi təqdim olunub...
Belə demək haqsızlıq olar. Bir çox tədqiqatçılarımız, o cümlədən professor Məhərrəm Qasımlı birmənalı şəkildə Səyat Nəvanın Azərbaycan sənətkarı olmasını, aşığın erməni olmadığını təkzibedilməz faktlarla ortaya qoyub...”Bunu isə AMEA-nın professoru , filologiya elmləri doktoru Salidə Şərifova deyib.
Ermənilərin əlinə uzun illər fürsət düşüb ki, Səyat Nəvanın şeirlərini də təhrif etsinlər, onun özü haqda dediklərinə müdaxilə etsinlər. S.Nəvanın xristian olduğunu, hətta atsının adının Karapet, anasının adının isə Sara olduğunu uydururlar. S.Nəvanın xristian olduğu təəccüblü görsənmir, çünki azərbaycanlılar uzun əsrlər xristianlıq dininə tapınıblar və sonrakı əsrlərə qədər öz dinini saxlayanlar da az olmayıb. Məsələn, alban türkləri, udilər, udinlər və başqaları əsrlərdir ki, xristianlıqlarını qoruyub saxlayıblar. Təəssüflər olsun ki, Çarın fərmanı ilə alban xristian kilsəsinin statusu ləğv edildikdən sonra onun hüquqları erməni Qriqoryan kilsəsinə verilib, bu da Qarabağ albanlarının süni yolla erməniləşməsi ilə nəticələnib. Onlar etnik baxımadn erməni olmadıqlarını bilirlər, amma özlərini erməni sayırlar. Bu baxımdan, S.Nəvanın da xristian olmasında təəccüblü bir şey yoxdur. Erməni mənbələri uydururlar ki, guya Nəva rahib olub. Onlar iddia edirlər ki, 1795-ci ilin sentyabrında Ağa Məhəmməd şah Qacarın (utanmadan Qacarı fars şahı kimi qələmə verirlər) Gürcüstana hücumu zamanı Tiflisdəki kilsədə olan aşıqdan dinindən dönmək tələb olunub, o isə bundan imtina etdiyi üçün öldürülüb. Bunlar hamısı erməni uydurmasdır və bizim tariximizi dərindən öyrənmək istəməməyimizin nəticəsdir. Zamında bizim ədiblər, alimlər ermənilərin cavabını versəydilər, indi onlar bu gün Səyat Nəvanı, Sayat Nova adlandırıb onu “erməni aşığı” kimi təqdim etməzdilər. Əslində isə “erməni aşığı” deylən bir nəsnə yoxdur. Ermənilər bizim ərazilərimizə köçürüldükdən sonra aşıq sənətinə də əl uzadıblar...Hesab edirik ki, Səyat Nəva barədə indiyə qədər yazılanların hamısı yenidən araşdırılmalı, saf-çürük edilməlidir.
İradə SARIYEVA
