“Qərbi Azərbaycanın daş yaddaşı” rubrikasında Əmir Səəd türbəsi barədə danışmaq istəyirik. Əmir Səəd məqbərəsi Ermənistan adlandırılan Qərbi Azərbaycan ərazisində salamat saxlanmış iki Azərbaycan-türk abidəsindən biridir.
Ermənilərin İrəvanın mərkəzindəki Göy Məscidi və İrəvan şəhəri yaxınlığında, Cəfərabad kəndində yerləşən Əmir Səəd (Əmir Saad) türbəsini hansı səbəbdən dağıtmadığı bəlli deyil. Bu abidə XV əsrə aid müsəlman abidəsidir. Tədqiqatçılara görə, türbədə əsas Qaraqoyunlu tayfalarından biri olan Saadlu (Səədli) türk tayfasının başçısı, Çuxur Sədin ilk hakimi Əmir Saad dəfn edilib.
Məlumdur ki, neçə illərdir Ermənistanda Göy Məscid “fars məscidi” olaraq qələmə verilir. Əmir Səəd məqbərəsi, türbəsi isə tamamilə Qafqazdan qoparılaraq Mərkəzi Asiyaya “aparılır”.
Qaraqoyunlu əmirinin Mərkəzi Asiya ilə bağlanması siyasi, tarixi savadsızlıqdır. Bu gün ermənilər iddia edirlər ki, bu, “türkmən abidəsidir” və onu Türkmənistanla əlaqələndirirlər.
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Nazim Mustafa “İrəvan şəhəri və onun ətrafında mövcud olan azərbaycanlılara məxsus tarixi-memarlıq abidələrindən yeganə salamat qalanı şəhərin yaxınlığında, İrəvan-Eçmiədzin yolunun üstündə yerləşən Cəfərabad kəndindəki Əmir Səəd məqbərəsidir. İrəvandakı Göy məsciddə aparılan təmir-bərpa işlərindən sonra rəsmi İrəvan dairələri onu “İran məscidi” və yaxud “Fars məscidi” adlandırdıqları kimi, Cəfərabad kəndindəki orta əsrlərə aid məqbərəni də “Türkmən məqbərəsi” adlandırırlar. Ermənilərin məqsədi aydındır: tarixi Azərbaycan torpağı olan indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlılara qarşı etnik təmizləmə siyasəti həyata keçirdikdən sonra onlara məxsus tarixi-memarlıq abidələrini də yer üzündən silmək, bu da mümkün olmazsa, onların adlarını dəyişdirməklə izi azdırmaq” - deyə məqalələrindən birində qeyd edib. Ermənilər nə üçün Əmir Səəd abidəsini Türkmənistana bağlamaq istəyir?
“O, Azərbaycan türklərinə məxsus abidədir”
AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitutunun ermənişünaslıq şöbəsinin müdiri, professor Qasım Hacıyev “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, burada məqsəd aydındır, ermənilər bu ərazilərdə bizim yerli olmadığımızı “sübut etmək” istəyirlər. “Ermənistan dövlətini böyük dövlətlərin xeyrinə Azərbaycan torpaqlarında yaradan Çar Rusiyası və bəzi Qərb ölkələri ermənilərin orada möhkəmlənməsi üçün hər cür şərait yaratdılar. Eyni zamanda ermənilər də heç zaman olmadıqları bir ərazidə öz yerlərini rahatlamaq üçün etnik təmizləmə apardılar, yerli xalq olan Azərbaycan türkünə məxsus abilərin hamısını növbə ilə zaman-zaman dağıdıb məhv etdilər. Ona görə ki, yerli xalq bir də o ərazilər haqda danışıb ora iddia etməsinlər. Məqsəd bizim izlərimizi tamamilə öz torpağımızdan silmək olub. Bu heç kimə sirr deyil ki, Azərbaycan türklərinə məxsus yüzlərlə, minlərlə dini, tarixi, arxeoloji abidə, mədəni irs yer üzündən silindi. Bu gün Qərbi Azərbaycanda demək olar ki, Azərbaycan türklərinə aid mədəni irs soyqırıma məruz qalıb. Bütün məscidləri, türbələri, məqbərələri dağıtdılar, qəbirlərə amansız yanaşdılar, yer üzündən sildilər. Qərbi Azərbaycanda yüzlərlə dini abidə, məscid olub. XVIII-XIX əsrə aid olan şəkillərdə İrəvan şəhərindəki məscidləri görmək olur. Ermənilər bütün irsimizi məhv etdilər, yalnız iki abidəni saxladılar. Bildiyiniz kimi, bunun biri İrəvandakı məşhur Göy məsciddir. Bu məscidi təmir edərək “İran məscidi” kimi qələmə verdilər və farslara göstərdilər ki, “biz sizinlə dostuq, qardaşıq, canımız-qanımız birdir”. İndi də elədirlər, qucaqlaşırlar, görüşürlər, qohumluq işlədirlər. Çünki onların çoxunun kökü farsdır. İkinci abidə isə Qaraqoyunlu əmiri Əmir Səədə məxsus məqbərədir. Bu abidə ilə bağlı ermənilərin yazdıqlarında o “türkmən abidəsi” adlandırılır. Onlara elə gəlir ki, türkmən deyəndə bu abidə bizdən ayrılır və ancaq “Türkmənistan xalqına məxsus” olur. Amma onlar başa düşmürlər ki, türkmən də elə türk deməkdir. Fərqi yoxdur, hamısı türkdür. Ermənilər Əmir Səədə məxsus türbəni də saxladılar ki, xaricdən, Mərkəzi Asiyadan gələnlər olanda bu abidəni göstərsinlər. Ermənilər bu abidəni saxtalaşdıraraq gələn qonaqlara onu “Türkmənistan abidəsi” kimi təqdim etmək istəyirlər. Hətta səhv etmirəmsə, onu vaxtilə Türkmənistandan gələn rəsmi şəxslərə “onların abidəsi” kimi təqdim ediblər də. Əlbəttə, Əmir Səəd abidəsinin Türkmənistanla əlaqələndirilməsi kökündən yanlışdır, ermənilərin bu cəhdləri qəbuledilməzdir. Erməni şovinstləri, daşnakları nə qədər bu abidəni bizdən qoparmaq istəsələr də, yenə istəklərinə nail ola bilməyəcəklər. Əmir Səəd məqbərəsi Qaraqoyunlu əmirinə məxsusdur.
Dinc yolla Qərbi Azərbaycana qayıdışa hazırlıq prosesi başlayıb, bu da erməniləri ciddi narahat edir, ona görə də son zamanlar saxtakarlıq kampaniyalarını daha da genişləndirirlər”.
Q.Hacıyevin fikrincə, soydaşlarımız öz yurdlarına geri döndükdən sonra harada çörək tapsa oranı özünə vətən bilən ermənilər gəldikləri yerlərə dönəcək və o zaman xalqımız yenidən öz tarixi irsinə sahib çıxacaq. “Azərbaycan türkləri öz ata-baba yurdlarına qayıdacaqlar. O abidənin adı Əmir Səəd türbəsidir, ermənilər ona nə ad qoyursa-qoysun, o, Azərbaycan türklərinə məxsus abidədir” - deyə Q.Hacıyev qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
