Şol­lar-Ba­kı su qur­ğu­la­rı komplek­si - 100 il: əbə­di hə­yat mən­bə­yi

Su in­sa­nın hə­yat­da qal­ma­sı­nı, onun ya­şa­ma­sı­nı tə­min edən 4 ən mü­hüm ün­sür­dən bi­ri­dir. Bu bir hə­qi­qət­dir ki, in­san su ol­ma­dan yal­nız bir ne­çə gün ya­şa­ya bi­lər. Elə bu sə­bəb­dən də, ta­ri­xən baş ve­rən mü­ha­ri­bə­lər za­ma­nı qar­şı-qar­şı­ya vu­ru­şan tə­rəf­lər ilk ola­raq rə­qi­bi­nin su mən­bə­lə­ri­ni, eh­ti­yat­la­rı­nı ələ ke­çir­mə­yi, ya­xud onu is­ti­fa­də­siz ha­la gə­tir­mə­yi hə­dəf­lə­miş­lər.

Gü­nü­müz­də də bu qey­ri-sağ­lam mü­ba­ri­zə me­to­du da­vam et­mək­də­dir. Məhz bu ba­xım­dan ha­zır­da qlo­bal miq­yas­da cid­di diq­qət ye­ti­ril­mə­li mə­sə­lə­lər­dən bi­ri bə­şə­riy­yə­tin iç­mə­li su təc­hi­za­tı­nın tə­min olun­ma­sı və yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı­dır. Bu gün, hər bir öl­kə­də ol­du­ğu ki­mi, Azər­bay­can­da da əha­li­nin iç­mə­li su təc­hi­za­tı­nın yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də məq­səd­yön­lü təd­bir­lər hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. Ya­xın ta­ri­xə nə­zər ye­tir­sək gö­rə­rik ki, bu mə­sə­lə hər za­man Azər­bay­can­da pri­o­ri­tet olub və bu gün də pro­ses ey­ni ten­den­si­ya ilə da­vam edir.

Öl­kə­də əha­li­nin iç­mə­li su ilə tə­mi­na­tı mə­sə­lə­sin­də mü­hüm is­ti­qa­mət­lər­dən bi­ri də pay­taxt Ba­kı­nın su təc­hi­za­tı ilə bağ­lı olub. Mə­lu­mat üçün qeyd edək ki, Ba­kı şə­hə­ri­nin il­kin su təc­hi­za­tı­nın ta­ri­xi hə­lə XVI­II əsrdən baş­la­yır. Ta­ri­xi mən­bə­lə­rə əsa­sən, XVI­II əs­rin son­la­rın­da şə­hə­rə Ba­kı xan­la­rı­nın adı ilə bağ­lı 3 su kə­mə­ri çə­kil­miş­di. Ba­kı­nın şi­ma­lın­da, yay­la­da­kı 3 bu­laq­dan qi­da­la­nan "Şah" su kə­mə­ri XVI­II əs­rin 20-ci il­lə­rin­də in­şa edi­lib. Bu kə­mər met­ro­nun in­di­ki "İçə­ri­şə­hər" stan­si­ya­sı is­ti­qa­mə­tin­dən şə­hə­rə da­xil olur­muş. 1791-1792-ci il­lər­də ti­kil­miş "Məm­məd­qu­lu­xan" su kə­mə­ri isə Şə­hid­lər Xi­ya­ba­nı ya­xın­lı­ğın­da yer­lə­şən iki bu­laq­dan qi­da­la­nır­mış. Bu kə­mər in­di­ki Fi­lar­mo­ni­ya bi­na­sı­nın aşa­ğı his­sə­sin­dən İçə­ri­şə­hə­rə da­xil olur və əsa­sən qa­la­nın qərb və cə­nub his­sə­si­ni su ilə tə­min edir­miş. O dövrdə Ba­kı əha­li­si­ni iç­mə­li su ilə tə­min edən 3-cü kə­mər Ba­kı xa­nı Hü­seynqu­lu xa­nın adı­nı da­şı­yır­dı. Kə­mər mən­bə­yi­ni in­di­ki Azər­bay­can pros­pek­tin­də­ki 2 bu­laq­dan gö­tü­rür­müş. Yol­bo­yu kə­mə­rə üçün­cü bir bu­la­ğın su­yu qo­şu­lur və "Qo­şa qa­pı" is­ti­qa­mə­tin­də şə­hə­rə da­xil olur­muş.

1903-cü il­də isə Şol­lar-Ba­kı su kə­mə­ri­nin ti­kin­ti­si­nə baş­la­nır. 1917-ci ilin fev­ral ayın­da Şol­lar kə­mə­ri ilə ilk su Ba­kı əha­li­si­nə çat­dı­rı­lır.

Təd­ri­cən pay­taxt əha­li­si­nin sa­yı­nın artma­sı ye­ni su mən­bə­lə­ri­nin üzə çı­xa­rıl­ma­sı, su xət­lə­ri­nin çə­ki­li­şi­ni zə­ru­rə­tə çe­vi­rir­di. Bu mə­na­da Cey­ran­ba­tan su­tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu­lar komplek­si­nin ti­kin­ti­si mü­hüm əhə­miy­yət kəsb edir­di. Be­lə­lik­lə, 60-cı il­lər­də Cey­ran­ba­tan su­tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu­lar komplek­si və ma­gistral su kə­mər­lə­ri in­şa edi­lir. 3 mər­hə­lə­dən iba­rət olan ti­kin­ti iş­lə­ri çər­çi­və­sin­də Cey­ran­ba­tan su­tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu­lar komplek­si­nin bi­rin­ci mər­hə­lə­si 8 sentyabr 1961-ci il­də is­tis­ma­ra ve­ri­lir. Komplek­sin ikin­ci mər­hə­lə­si 1966-cı il­də, üçün­cü mər­hə­lə­si isə ümum­mil­li li­der Hey­dər Əli­ye­vin Azər­bay­ca­na rəh­bər­lik et­di­yi dövrdə, 1978-ci il­də işə sa­lı­nıb. Tə­sa­dü­fi de­yil ki, bu gün Sum­qa­yıt şə­hə­ri, Ab­şe­ron, Xə­zər, Sa­bun­çu və Su­ra­xa­nı ra­yon­la­rı­nın ək­sər his­sə­lə­ri­nə ve­ri­lən su Cey­ran­ba­tan­da emal olu­nur. Təd­ri­cən Ba­kı şə­hə­rin­də ye­ni ya­şa­yış mas­siv­lə­ri­nin və mik­ro­ra­yon­la­rın sa­lın­ma­sı, ət­raf qə­sə­bə və kəndlə­rin bö­yü­mə­si nə­ti­cə­sin­də Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sın­da iç­mə­li su­ya tə­lə­bat kəs­kin artmış­dı. Ab­şe­ro­nun iç­mə­li su təc­hi­za­tı­nı yax­şı­laş­dır­maq üçün 1980-ci il­lər­də Kür su kə­mər­lə­ri sis­te­mi­nin ikin­ci növ­bə­si ti­ki­lir. Kür su kə­mər­lə­ri sis­te­mi­nin ikin­ci növ­bə­si­nin is­tis­ma­ra ve­ril­mə­si ilə ye­ni sa­lın­mış Gü­nəş­li və Əh­məd­li ya­şa­yış mas­siv­lə­rin­də mü­şa­hi­də olu­nan su qıt­lı­ğı ara­dan qal­dı­rı­lır.

Ötən əs­rin 80-ci il­lə­ri­nin son­la­rı, 90-cı il­lə­ri­nin əv­vəl­lə­rin­də baş ve­rən iq­ti­sa­di tə­nəz­zül, bü­tün sa­hə­lər­də ol­du­ğu ki­mi, su təc­hi­za­tı sek­to­run­da da özü­nü bü­ru­zə ve­rir­di. Hə­min il­lər­də möv­cud olan infrastruk­tur ob­yektlə­ri­nin bir ço­xu is­tis­mar tə­ləb­lə­ri­nə, is­teh­lak­çı­la­rın ar­tan tə­lə­ba­tı­na ca­vab ver­mir­di. Müs­tə­qil­li­yi­ni ye­ni­cə qa­zan­mış Azər­bay­ca­nın məh­dud ma­liy­yə eh­ti­yat­la­rı iç­mə­li su təc­hi­za­tı sek­to­run­da iri­həcmli la­yi­hə­lə­ri hə­ya­ta ke­çir­mə­yə im­kan ver­mir­di. Bü­tün bun­la­rı nə­zə­rə alan ümum­mil­li li­der Hey­dər Əli­yev əha­li­nin iç­mə­li su tə­mi­na­tı­nın yax­şı­laş­dı­rıl­ma­sı üçün bey­nəl­xalq ma­liy­yə təş­ki­lat­la­rın­dan kre­dit cəlb et­mək tə­şəb­bü­sü­nü irə­li sür­dü.

1995-ci il­də fi­zi­ki cə­hət­dən köh­nəl­miş Cey­ran­ba­tan və Kür su­tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu­la­rı­nın ye­ni­dən qu­rul­ma­sı üçün Dün­ya Ban­kın­dan, elə­cə də Av­ro­pa Ye­ni­dən­qur­ma və İn­ki­şaf  Ban­kın­dan döv­lət zə­ma­nət­li kre­dit­lə­rin cəl­bi üçün da­nı­şıq­la­ra baş­lan­dı. Məhz Hey­dər Əli­ye­vin bö­yük qay­ğı­sı və şəx­si nü­fu­zu sa­yə­sin­də MDB döv­lət­lə­ri ara­sın­da ilk də­fə ola­raq res­pub­li­ka­nın su sek­to­ru­na gü­zəştli şərtlər­lə kre­dit ay­rıl­ma­sı­na na­il olun­du. Hə­min da­nı­şıq­la­rın nə­ti­cə­si ola­raq "Bö­yük Ba­kı­nın su təc­hi­za­tı sis­te­mi­nin ye­ni­dən qu­rul­ma­sı la­yi­hə­si"nə gü­zəştli şərtlər­lə 88,7 mil­yon dol­lar kre­dit ay­rıl­ma­sı­na ra­zı­lıq ve­ril­di. Bu, Azər­bay­can hö­ku­mə­ti­nin infrastruk­tur la­yi­hə­lə­ri­nin ic­ra­sı məq­sə­di­lə xa­ri­ci banklar­dan al­dı­ğı ilk bö­yük məb­ləğ­li kre­dit idi.

1998-ci il­də ic­ra­sı­na baş­la­nan la­yi­hə çər­çi­və­sin­də Kür və Cey­ran­ba­tan su­tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu­lar komplekslə­rin­də əsas­lı ye­ni­dən­qur­ma iş­lə­ri apa­rı­lıb. Gö­rül­müş iş­lər nə­ti­cə­sin­də tə­miz­lə­nən su­yun key­fiy­yət gös­tə­ri­ci­lə­ri stan­dartla­ra uy­ğun­laş­dı­rı­lıb ki, bu da pay­taxt sa­kin­lə­ri­nin tə­miz, iç­mə­li su ilə tə­mi­na­tı­na im­kan ya­ra­dıb.

Da­ha bir la­yi­hə isə Dün­ya Ban­kı və İs­veç­rə Kon­fe­de­ra­si­ya­sı hö­ku­mə­ti ilə bir­gə əmək­daş­lıq çər­çi­və­sin­də hə­ya­ta ke­çi­ri­lib. 2000-ci il oktyabr ayı­nın 30-da im­za­lan­mış "Ba­kı şə­hə­ri­nin mə­həl­lə­da­xi­li na­sos stan­si­ya­la­rı­nın ye­ni­dən qu­rul­ma­sı­na ma­liy­yə kö­mə­yi ba­rə­də" Qrant Sa­zi­şi­nə əsa­sən, İs­veç­rə hö­ku­mə­ti 9,9 mil­yon frank (5,6 mil­yon ABŞ dol­la­rı) ma­liy­yə yar­dı­mı ayı­rıb. Bu la­yi­hə çər­çi­və­sin­də Ba­kı şə­hə­rin­də 426 mə­həl­lə­da­xi­li na­sos stan­si­ya­sın­da bər­pa iş­lə­ri apa­rı­lıb, nə­ti­cə­də 350 min nə­fər sa­ki­nin iç­mə­li su tə­mi­na­tı yax­şı­laş­dı­rı­lıb.

Ba­kı şə­hə­ri­ni iç­mə­li su təc­hi­za­tın­da müs­təs­na əhə­miy­yət da­şı­yan, müs­tə­qil­lik döv­rü­nün ən bö­yük yer­li infrastruk­tur la­yi­hə­lə­rin­dən olan Oğuz-Qə­bə­lə-Ba­kı su kə­mə­ri­nin ide­ya mü­əl­li­fi də mər­hum pre­zi­dent Hey­dər Əli­yev­dir. 2002-ci il de­kab­rın 19-da ke­çi­ri­lən mü­şa­vi­rə­də pre­zi­dent Hey­dər Əli­yev pay­tax­ta yük­sək key­fiy­yət­li bu­laq su­yu­nun gə­ti­ril­mə­si vax­tı­nın çat­dı­ğı­nı bil­di­rib və bu məq­səd­lə Oğuz-Qə­bə­lə zo­na­sı­nın ye­ral­tı su­la­rı­nın öy­rə­nil­mə­si ba­rə­də tap­şı­rıq­lar ve­rib. 2007-ci ilin mart ayın­da döv­lət baş­çı­sı İl­ham Əli­ye­vin iş­ti­ra­kı ilə tə­mə­li qo­yul­muş Oğuz-Qə­bə­lə-Ba­kı su kə­mə­ri 3 il­dən son­ra is­ti­fa­də­yə ve­ril­di. Bu kə­mər is­tis­ma­ra ve­ri­lən­dən son­ra Ba­kı şə­hə­ri­nin iç­mə­li su təc­hi­za­tın­da sta­bil­lik ya­ran­dı. Tə­sa­dü­fi de­yil ki, bu mən­bə­dən gə­ti­ri­lən su­yun he­sa­bı­na bu gün pay­taxt sa­kin­lə­ri­nin bö­yük his­sə­si fa­si­lə­siz iç­mə­li su ilə tə­min edi­lir. 

Oğuz-Qə­bə­lə-Ba­kı su kə­mə­ri­nin is­ti­fa­də­yə ve­ril­mə­si nə­ti­cə­sin­də Kür su­tə­miz­lə­yi­ci qur­ğu­la­rın­dan Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sı­na ve­ri­lən su­yun həc­mi­nin azal­dıl­ma­sı­na və ya­ra­nan əla­və eh­ti­ya­tın su təc­hi­za­tı zə­if olan böl­gə­lə­rə yö­nəl­dil­mə­si­nə im­kan ya­ra­nıb. Ekspertlə­rin qə­na­ə­ti­nə gö­rə, Oğuz və Qə­bə­lə­də­ki tə­bii su mən­bə­lə­ri Ba­kı­nın tə­miz iç­mə­li su ilə təc­hi­za­tı­na ol­duq­ca bö­yük kö­mək­lik gös­tə­rir. Key­fiy­yə­ti­nə gö­rə Şol­lar­dan da üs­tün sa­yı­lan hə­min mən­bə­nin su­yu­nun yal­nız 20 fa­i­zin­dən is­ti­fa­də olun­ma­sı nə­zər­də tu­tu­lur. Çün­ki su­dan çox is­ti­fa­də edil­sə, mən­bə­nin ya­xın­lı­ğın­da­kı me­şə və əkin sa­hə­lə­ri qu­ru­ya bi­lər.

Azər­bay­can­da su prob­le­mi ilə bağ­lı ge­niş sta­tis­tik mə­lu­mat­lar açıq­lan­ma­sa da, öl­kə­nin 4500-dən ar­tıq in­zi­ba­ti ya­şa­yış əra­zi­si­nin müt­ləq çox­lu­ğun­da bu prob­lem hiss olu­nur. Xü­su­sən də Ba­kı və Ab­şe­ron ya­rı­ma­da­sın­da iç­mə­li su prob­le­mi da­ha ak­tu­al­dır. Mə­lu­mat üçün qeyd edək ki, Azər­bay­ca­nın şi­rin su eh­ti­yat­la­rı az­dır. Azər­bay­can­da 8300-dən ar­tıq iri­li-xır­da­lı çay var. Elmlər Aka­de­mi­ya­sı­nın araş­dır­ma­sı­na gö­rə, çay şə­bə­kə­si­nin hər kvad­rat km-də şi­rin su eh­ti­ya­tı 0,36 km təş­kil edir ki, bu da Cə­nu­bi Qaf­qa­zın di­gər öl­kə­lə­ri ilə mü­qa­yi­sə­də 2 də­fə az­dır. Res­pub­li­ka­mız­da cə­mi 29,7 mil­yard kub­metr şi­rin su eh­ti­ya­tı var ki, ha­zır­da onun da mü­əy­yən his­sə­sin­dən is­ti­fa­də olu­nur. Qon­şu döv­lət­lər­dən fərqli ola­raq, Azər­bay­can­da mə­i­şət­də is­ti­fa­də üçün xü­su­si-ay­rı­ca, açıq şi­rin su mən­bə­lə­ri nə­zər­də tu­tul­ma­yıb. Bu­na gö­rə də çox yer­də tex­ni­ki su­ya olan tə­lə­bat iç­mə­li su he­sa­bı­na ödə­ni­lir. Əha­li­nin ar­tı­mı nə­zə­rə alın­maq­la, 2025-ci il­də Azər­bay­can­da su eh­ti­yat­la­rı­na tə­lə­ba­tın 40 fa­iz ar­ta­ca­ğı proq­noz­laş­dı­rı­lır. Onu da qeyd edək ki, su­yun tə­miz­lən­mə­si və da­şın­ma­sı­na çə­ki­lən xərclər dün­ya­da il ər­zin­də təq­ri­bən 90 mil­yard dol­lar təş­kil edir. 2015-2025-ci il­lər­də bu xərclə­rin 2-3 də­fə ar­ta­ca­ğı göz­lə­nir.

Ar­tıq Ba­kı­da su sis­te­mi­nin ye­ni­dən qu­rul­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də əsas­lı iş­lər gö­rü­lür. Bu məq­səd­lə öl­kə Pre­zi­den­ti­nin tap­şı­rı­ğı ilə "İç­mə­li su" Mil­li Pla­nı ha­zır­la­nıb. Pla­nın bi­rin­ci fa­za­sı­na uy­ğun 50-yə ya­xın in­zi­ba­ti əra­zi təd­qiq olu­nub. Dün­ya Ban­kı­nın ekspertlə­ri­nin apar­dı­ğı araş­dır­ma­lar za­ma­nı mü­əy­yən­ləş­di­ri­lib ki, Ba­kı­nın su təc­hi­za­tı sis­te­mi­ni dün­ya sə­viy­yə­si­nə çat­dır­maq üçün 2 mil­yard dol­lar­dan ar­tıq və­sa­it la­zım­dır. Ar­tıq bu məq­səd­lə "Bö­yük Ba­kı­nın su təc­hi­za­tı sis­te­mi­nin ye­ni­dən qu­rul­ma­sı" la­yi­hə­si çər­çi­və­sin­də xey­li iş gö­rü­lüb.

Öl­kə üz­rə prob­le­min bü­tün­lük­lə həl­li­nə isə 10 mil­yard dol­lar­dan ar­tıq və­sa­it tə­ləb olu­nur.

Vi­da­di XU­DA­ŞOV

Ya­zı "Azər­su" Açıq Səhmdar Cə­miy­yə­ti və Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun bir­gə ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim et­mək üçün­dür.