Dolların tez-tez dəyişən məzənnəsi ticarətini bu valyuta ilə həyata keçirən ölkələr üçün gedərək ciddi problem yaradır. Elə bu səbəbdəndir ki, qarşılıqlı ticarətdə dollardan imtina gedərək daha çox aktuallaşır. Bunu ilk olaraq ikitərəfli ticarətdə tətbiq etmək məqbul sayılır. Məsələn, məlumdur ki, Türkiyə və Rusiya ticarəti tədricən milli valyutlarla həyata keçirmək üçün danışıqlar aparır və müəyyən razılıqlar da əldə olunub.
Xatırladaq ki, hələ ötən ilin sonlarında Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bildirib ki, iki ölkə arasında ticarətdə dollar əvəzinə türk lirəsi ilə rubldan istifadə edilməsi mümkündür: "Əlbəttə, bunun müsbət təsiri olacaq. Alış-verişləri rubl və lirə ilə aparsaq daha faydalı olar. Belə bir vəziyyətdə, məsələn, dollar daha da düşər. Valyuta repressiyasından, məzənnə təzyiqindən xilas olmuş olarıq. Həm Rusiya qazanacaq, həm də biz qazanacağıq. Onun üçün bu çox mühümdür". Qeyd edək ki, ticarətdə türk lirəsi və rubldan istifadə edilməsi təklifi ilə Rusiya prezidenti Vladimir Putin də çıxış edib.
Bundan başqa məlumdur ki, İran və Rusiya ikitərəfli ticarətdə dollardan imtina edib. Dolların rubl və tümənlə əvəzlənməsi barədə razılaşma əldə edilib. İran Türkiyə ilə də ticarəti milli valyutalarda həyata keçirmək niyyətini açıq bəyan edir. Elə bu günlərdə İslam Şurası Məclisinin sədri Əli Laricani Rəcəb Tayyib Ərdoğanın iki ölkə arasında milli valyutanın istifadəsini məmnuniyyətlə qarşıladıqlarını bildirib: "İran hər zaman ticarətini milli valyuta ilə həyata keçirmək istəyində olub. Türkiyədən gələn bu təklif uzunmüddətlidirsə və ciddi xarakter daşıyırsa əməkdaşlığa başlaya bilərik".
Qeyd edək ki, adları çəkilən ölkələr Azərbaycanla da ticarəti məhz milli valyutalar üzərindən qurmaq istəyir. Hətta ötən ilin avqustunda Vladimir Putin bunun mümkün qədər tez həyata keçirilməsinin zəruri olduğunu qeyd edib. O bildirib ki, hazırda ölkələrimizin şirkətləri arasında qarşılıqlı hesablaşmalar əsasən dollarla aparılır: "Biz bu şirkətlərin qarşılıqlı hesablaşmalarının milli valyutalara keçirilməsini stimullaşdıran şəraitin yaradılması işini davam etdirəcəyik. Şübhəsiz, ikitərəfli ticari-iqtisadi əlaqələrdə bugünkü mənfi hallar müvəqqəti xarakter daşıyır. Əminik ki, biz tərəfdaşlar kimi sıx birgə fəaliyyət göstərməklə qarşılıqlı ticarəti davamlı artım trayektoriyasına çıxara biləcəyik". İran Mərkəzi Bankı da Azərbaycanla ticarətdə milli valyutalardan istifadə olunmasında maraqlı tərəf kimi çıxış etdiklərini bildirir. Eyni zamanda qardaş Türkiyə də prosesə maraq göstərir və Azərbaycanla ticarəti milli valyutada aparmaq istəyir. İstanbulda təşkil olunan Beşinci Türkiyə-Azərbaycan-Gürcüstan biznes forumundakı çıxışında Türkiyənin elm, sənaye və texnologiya naziri Faruk Özlü yenidən bu məsələyə toxunub. Öncə Türkiyə ilə Azərbaycan arasında ticarət dövriyyəsinin həcminə diqqət edən nazir bunun artırılmasını zəruri sayıb: "Türkiyə ilə Azərbaycan arasında ticarət dövriyyəsinin yenidən artırılması zəruridir". Nazir, dünyada baş verən iqtisadi böhrana baxmayaraq, Türkiyə iqtisadiyyatının 2009-cu ildən 2016-cı ilin üçüncü rübünə qədər sabit şəkildə inkişaf etdiyini bildirib. O, keçən ilin üçüncü rübündə baş verən iqtisadi azalmanın ümumilikdə dünyadakı qeyri-stabil vəziyyətdən irəli gəldiyini vurğulayıb.
2015-ci ildə Türkiyədə ixracın 141 milyard dollar, idxalın isə 198 milyard dollar təşkil etdiyini xatırladan Özlü 2016-cı ildə Azərbaycanla ticarət dövriyyəsinin azalaraq 2,4 milyard dollara düşdüyünü qeyd edib. Nazir bu istiqamətdə müxtəlif səpkili müzakirələrin aparıldığını qeyd edib. Bunlardan biri də ticarət dövriyyəsinin milli valyutalarda aparılmasıdır: "2016-cı ildə Türkiyənin xarici ticarət dövriyyəsinin 6,5%-nin türk lirəsi ilə həyata keçirilib. Bu rəqəmi daha da artırmaq istəyirik". Nazir, ticarət milli valyutalarla aparılacağı təqdirdə, iş adamlarının məzənnə fərqlərindən zərər görməməsi üçün lazımi qərarların qəbul ediləcəyini bildirib.
Bundan əvvəl isə Türkiyənin enerji və təbii ehtiyatlar naziri Berat Albayrak bildirib ki, Ankara enerji daşıyıcılarının idxal olunduğu əsas ölkələrlə danışıqlara başlayıb, alınan təbii qazın pulunu milli valyuta ilə ödəməyə hazırlaşır. Xatırladaq ki, Türkiyə təbii qazı əsasən Rusiya, İran və Azərbaycandan alır. Azərbaycan Bakı-Tiflis-Ərzurum qaz kəməri ilə bu ölkəyə ildə "Şahdəniz-1"dən hasil edilən 6 milyard kubmetrə qədər qaz satır. 2018-ci ildə işə düşməsi planlaşdırılan TANAP qaz boru kəməri isə "Şahdəniz-2"dən Türkiyəyə daha 6 milyard kubmetr qaz çatdırmağı nəzərdə tutur. Gözlənir ki, Türkiyənin dollardan asılılığı azaltmaq üçün Azərbaycana da alınan qazın pulunun bir hissəsinin lirə ilə ödənilməsi təklif edilsin. Bunun əvəzində Azərbaycan da Türkiyədən müəyyən məhsulları manatla almaq imkanı qazanacaq.
Tahir TAĞIYEV
