Hyundai və Kia əleyhinə informasiya kampaniyası, yoxsa istehlakçı xəbərdarlığı? – Hüquqi və iqtisadi baxış
Rusiya mediasında yayımlanan "Hyundai və Kia mühərrikləri ən etibarsız mühərriklərdir" sərlövhəli material ilk baxışdan istehlakçıları məlumatlandırmaq məqsədi daşıyır. Lakin məqalənin məzmunu diqqətlə təhlil edildikdə görünür ki, burada real faktlarla yanaşı, geniş ümumiləşdirmələr, emosional ifadələr və şirkətlərin işgüzar nüfuzuna xələl gətirə biləcək iddialar da yer alıb.
Doğrudur, Hyundai və Kia-nın müəyyən illərdə istehsal olunmuş Theta II seriyalı 2 və 2.4 litrlik mühərriklərində problemlər mövcud olub. ABŞ-da milyonlarla avtomobil geri çağırılıb, istehsalçılar mühərrikləri dəyişdirib, zəmanəti uzadıb və milyardlarla dollar kompensasiya ödəyiblər. Bu faktlar şirkətlərin problemi etiraf etdiyini və istehlakçılar qarşısında məsuliyyət daşıdığını göstərir.
Lakin həmin problemləri bütün Hyundai və Kia mühərriklərinə aid etmək nə texniki, nə hüquqi, nə də etik baxımdan əsaslı yanaşma hesab edilə bilməz. Şirkətlərin sonrakı nəsil Smartstream və digər mühərrikləri əvvəlki konstruktiv qüsurlar nəzərə alınaraq yenidən işlənib və bazara çıxarılıb. Buna baxmayaraq, məqalədə "Hyundai və Kia mühərrikləri ən etibarsızdır" kimi ümumiləşdirici ifadələr işlədilir. Belə bir iddianın irəli sürülməsi üçün isə bütün istehsalçıların mühərriklərini əhatə edən müstəqil, genişmiqyaslı və müqayisəli statistik araşdırmalar təqdim edilməlidir. Məqalədə isə belə sübutlar yoxdur.
Beynəlxalq hüquq baxımından transmilli şirkətlərin də işgüzar nüfuzunun qorunması hüququ vardır. Bir çox ölkələrin qanunvericiliyində hüquqi şəxslərin nüfuzuna əsassız zərər vuran məlumatların yayılması ilə bağlı hüquqi müdafiə mexanizmləri nəzərdə tutulur. Əgər media faktı qiymətləndirici rəydən ayırmır, sübuta yetirilməmiş iddiaları fakt kimi təqdim edirsə və bunun nəticəsində şirkətin nüfuzu və iqtisadi maraqları zərər görürsə, şirkət təkzib tələb edə, mülki iddia qaldıra və dəymiş ziyanın ödənilməsini istəyə bilər.
Media etikası da balanslı yanaşma tələb edir. Jurnalistikanın əsas prinsiplərindən biri faktların tam və kontekstdən çıxarılmadan təqdim edilməsidir. Oxucuya həm problemin mövcudluğu, həm də istehsalçının onu necə aradan qaldırdığı barədə məlumat verilməlidir. Yalnız mənfi faktların seçilərək təqdim edilməsi oxucuda qərəzli təsəvvür yarada bilər.
Bazar iqtisadiyyatı baxımından da bu cür ümumiləşdirilmiş iddialar rəqabət mühitinə təsir göstərə bilər. Avtomobil bazarında istehlakçı qərarları böyük ölçüdə informasiya üzərində qurulur. Əgər müəyyən marka haqqında birtərəfli və emosional materiallar yayımlanırsa, bu, ikinci əl bazarında qiymətlərin dəyişməsinə, alıcı davranışına və rəqabət balansına təsir edə bilər. Buna görə inkişaf etmiş bazarlarda kommersiya nüfuzuna toxunan məlumatların dəqiqliyinə xüsusi əhəmiyyət verilir.
Geosiyasi aspekt də tamamilə istisna edilə bilməz. Hyundai və Kia Rusiya bazarında uzun illər mühüm paya malik olublar. Son illərdə isə beynəlxalq sanksiyalar, şirkətlərin fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması və bazardan qismən çıxması fonunda Rusiya avtomobil bazarında yerli və Çin istehsalçılarının payı artıb. Belə şəraitdə xarici brendlər barədə mənfi informasiya fonunun formalaşması ilə bağlı müxtəlif ehtimallar irəli sürülür. Bununla belə, konkret məqalənin geosiyasi məqsədlə yazıldığını təsdiqləyən sübutlar olmadan belə bir nəticəni fakt kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Yalnız onu demək olar ki, belə informasiya mühiti obyektiv və ya qeyri-obyektiv şəkildə yerli istehsalçıların və alternativ markaların maraqlarına xidmət edir.
Nəticə etibarilə, Theta II mühərrikləri ilə bağlı problemlər real olsa da, həmin faktlardan istifadə edərək bütün Hyundai və Kia mühərriklərini "ən etibarsız" kimi təqdim etmək obyektivlik prinsipinə uyğun deyil. Belə ümumiləşdirmələr həm jurnalistikanın peşə standartları, həm də transmilli şirkətlərin işgüzar nüfuzunun qorunması baxımından mübahisəli hesab olunur. İstehlakçının düzgün məlumatlandırılması vacibdir, lakin bu, faktların təhrif edilməsi və ya həddindən artıq ümumiləşdirilməsi hesabına baş verməməlidir.
Akif NƏSİRLİ
