Akif Nəsirli: “İndeksləşmə mexanizmi hamıya eyni faizlə tətbiq olunduğu üçün fərq daha da dərinləşir”
2026-cı ildə orta pensiya məbləğinin 579,2 manat təşkil edəcəyi proqnozlaşdırılır. Bu, 2026-cı il dövlət büdcəsi haqqında qanun layihəsində öz əksini tapıb. Layihəyə əsasən, bu məbləğ 2025-ci ildə gözlənilən 537 manatdan 7,9 faiz çoxdur.
Sənəddə həmçinin vurğulanıb ki, İqtisadiyyat Nazirliyinin rəsmi məlumatı əsasında nominal əməkhaqqı üzrə 2025-ci ildə artım tempinin 9,2 faiz təşkil etməsi nəzərə alındıqda 2026-cı ildə əmək pensiyalarının indeksləşdirilməsi ilə bağlı illik maliyyə yükünün təqribən 635 milyon 590 min manatadək olması gözlənilir.
Qeyd edildiyi kimi, gələn il pensiya məbləğinin 579 manat olacağı ehtimal edilir. Bu yaxşı haldır. Ancaq onu da nəzərə almaq lazımdır ki, bu gün Azərbaycanda ayda 400-500 manat alanlarla yanaşı, 5000-10000 manat aylıq pensiya alanlar da var. Bu fərqin aradan qaldırılmasında orta pensiyanın artırılmasının rolu olacaqmı?
“Gələcəkdə pensiya islahatlarının yalnız makroiqtisadi sabitliyi deyil, həm də sosial balansı qorumağa yönəlməsi daha rasional yanaşma olardı”
Liberal İqtisadçılar Birliyinin sədri Akif Nəsirli “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, Azərbaycanda pensiya sistemi əmək fəaliyyəti dövründə yığılan sosial sığorta kapitalına əsaslanır. Bu o deməkdir ki, kimin gəliri və rəsmi ödəmələri yüksək olubsa, onun pensiyası da yüksək olur. Məhz buna görə bu gün ölkədə 400–500 manat pensiya alanlarla yanaşı, 5000–10000 manat civarında pensiya alan şəxslər də var. Bu fərq struktur baxımından sistemin nəticəsidir və sadəcə orta göstəricinin artırılması onu aradan qaldırmır: “İndeksləşmə mexanizmi hamıya eyni faizlə tətbiq olunduğu üçün, əslində fərq nisbətən daha da dərinləşir. Məsələn, 400 manat pensiya alan bir vətəndaşın gəliri 7,9 faiz artımla 431,6 manata yüksələcək. Eyni faizlə 5000 manat alan şəxs isə 5395 manat alacaq. Göründüyü kimi, nominal artım fərqi çox böyükdür. Bu, real sosial bərabərliyi deyil, yalnız rəsmi inflyasiyaya qarşı kompensasiyanı təmin edir.
Beləliklə, orta pensiyanın artımı iqtisadi sabitlik baxımından vacib olsa da, sosial ədalət baxımından məhduddur. Əgər məqsəd gəlir bərabərsizliyini azaltmaqdırsa, yalnız faiz əsaslı indeksləşmə kifayət etmir. Bunun üçün daha çevik mexanizmlər — diferensial indeksləşmə, minimum pensiya həddinin mərhələli artırılması və yüksək pensiyalar üçün müəyyən yuxarı limitin tətbiqi kimi addımlar zəruridir. Onu da deyim ki, iqtisadçı-deputat Vüqar Bayramov da bu istiqamətdə mühüm təklif irəli sürüb. O bildirib ki, indeksasiya zamanı aşağı pensiya alanların gəlirləri daha yüksək faizlə, yüksək pensiya alanların isə daha aşağı faizlə artırılmalıdır. Bu yanaşma həm sosial ədalətin bərpasına, həm də pensiyalar arasındakı fərqin azaldılmasına xidmət edə bilər. Belə bir mexanizm tətbiq olunduğu halda həm orta pensiya göstəricisi real səviyyədə qorunacaq, həm də aşağı gəlirli pensiyaçılar üçün sosial rifah daha hissediləcək formada yüksələcək”.
Həmsöhbətimiz onu da əlavə etdi ki, pensiya siyasətinin mahiyyəti təkcə artım faizində deyil, bu artımın cəmiyyətin hansı təbəqəsinə daha çox təsir etdiyi ilə ölçülür. Əgər sistem aşağı gəlirli pensiyaçının həyat səviyyəsini real şəkildə yaxşılaşdırmırsa, nominal artım sosial gözləntiləri təmin edə bilmir. Ona görə də gələcəkdə pensiya islahatlarının yalnız makroiqtisadi sabitliyi deyil, həm də sosial balansı qorumağa yönəlməsi daha rasional yanaşma olardı.
Günel CƏLİLOVA
