Avropa Parlamenti Aİ-nin sığınacaq və miqrasiya siyasətində mühüm dəyişikliklər nəzərdə tutan yeni qaydaları qəbul edib. Bu dəyişikliklər “təhlükəsiz üçüncü ölkə” və “təhlükəsiz mənşə ölkəsi” anlayışlarının tətbiqini daha sistemli və geniş formada tənzimləməyi hədəfləyir. Məqsəd Aİ ərazisində sığınacaq prosedurlarını sürətləndirmək, müraciətlərin baxılma müddətini azaltmaq və üzv dövlətlər üzərində miqrasiya yükünü bölüşdürməkdir. Qaydalar hələ Aİ Şurası tərəfindən təsdiqlənməlidir və yekun qanun qüvvəyə minməsi üçün institusional prosedurlar tamamlanmalıdır.
Yeni yanaşmaya əsasən, Aİ üzv dövlətləri sığınacaq istəyən şəxslərin müraciətlərini öz ərazilərində tam şəkildə araşdırmadan əvvəl onları “təhlükəsiz üçüncü ölkə” hesab edilən dövlətlərə göndərmək barədə razılaşma əldə edə bilərlər. Bu o deməkdir ki, əgər bir şəxs Aİ-yə gəlməzdən əvvəl başqa bir ölkədən keçibsə və ya həmin ölkə ilə müəyyən əlaqəsi varsa, Aİ dövləti onun müraciətini özündə deyil, həmin üçüncü ölkədə baxılmaq üçün yönləndirə bilər. Bunun üçün isə həmin ölkənin beynəlxalq hüquqa uyğun şəkildə sığınacaq proseduru təqdim etməsi və şəxsin təhlükəsizliyinə real təminat verməsi əsas şərtdir.
Aİ tərəfindən “təhlükəsiz” hesab edilən ölkələr siyahısına Banqladeş, Kolumbiya, Misir, Kosovo, Hindistan, Mərakeş və Tunis kimi dövlətlərin daxil edilməsi nəzərdə tutulur. Eyni zamanda Aİ-yə namizəd ölkələr - Gürcüstan, Türkiyə və Serbiya da siyahıda yer alır. Bu siyahı dinamik xarakter daşıyır və gələcəkdə genişləndirilə və ya yenidən qiymətləndirilə bilər. Siyahının əsas məqsədi bəzi ölkələrdən gələn müraciətlərin daha sürətli prosedurla araşdırılmasına imkan yaratmaqdır.
Yeni qaydalara görə, sığınacaq istəyən şəxsin üçüncü ölkəyə göndərilməsi üçün müəyyən hüquqi əsaslar olmalıdır. Bu əsaslara həmin şəxsin üçüncü ölkə ilə real əlaqəsinin mövcudluğu, ailə bağlarının olması, həmin ölkədən tranzit keçməsi və ya Aİ üzv dövləti ilə üçüncü ölkə arasında rəsmi geri qəbul və ya yerləşdirmə razılaşmasının imzalanması daxildir. Sadəcə formal siyahıya daxil olmaq kifayət etmir; praktik və hüquqi mexanizmlər də mövcud olmalıdır.
Bu dəyişikliklər insan hüquqları təşkilatları və bəzi siyasətçilər tərəfindən tənqid edilir. Tənqidçilər bildirirlər ki, “təhlükəsiz” hesab edilən ölkələrdə insan hüquqlarının qorunma səviyyəsi hər zaman eyni olmur və sığınacaq axtaran şəxslərin hüquqları risk altına düşə bilər. Xüsusilə Aİ-dən kənarda yerləşdirilən şəxslərin hüquqi müdafiəyə çıxışı, sosial təminatı və uzunmüddətli status məsələləri narahatlıq doğurur.
Azərbaycanın “təhlükəsiz üçüncü ölkə” kimi nəzərdə tutulub-tutula bilməyəcəyi məsələsinə gəldikdə isə, bu, bir neçə amildən asılıdır. Təkcə ölkənin sabit və ya “sakit” olması kifayət etmir. Əsas meyarlar insan hüquqlarının qorunması, işgəncənin və qeyri-insani rəftarın qadağan olunması, müstəqil və effektiv məhkəmə sisteminin mövcudluğu, habelə beynəlxalq standartlara uyğun sığınacaq prosedurunun tətbiqidir. Ölkə 1951-ci il Qaçqınların Statusu haqqında Konvensiya və digər beynəlxalq sənədlər üzrə öhdəliklərini praktik şəkildə yerinə yetirməlidir.
Bundan əlavə, belə bir mexanizm yalnız siyasi razılaşma əsasında mümkündür. Aİ ilə Azərbaycan arasında bu sahədə konkret və rəsmi razılaşma olmadan “təhlükəsiz üçüncü ölkə” mexanizminin tətbiqi real deyil. Bu cür razılaşmalar adətən maliyyə dəstəyi, infrastruktur quruculuğu, qəbul mərkəzlərinin yaradılması və uzunmüddətli sosial inteqrasiya məsələlərini əhatə edir. Bu isə həm siyasi iradə, həm də ciddi institusional hazırlıq tələb edir.
Hazırda Azərbaycanın bu siyahıya daxil edilməsi ilə bağlı rəsmi məlumat yoxdur. Nəzəri baxımdan istənilən ölkə müəyyən şərtlər daxilində belə əməkdaşlığa cəlb oluna bilər. Lakin bu, hüquqi uyğunluq, beynəlxalq qiymətləndirmələr və qarşılıqlı siyasi maraqlar əsasında formalaşan mürəkkəb və çoxmərhələli prosesdir.
Akif NƏSİRLİ
