ABŞ prezidenti Donald Tramp dolların zəifləməsinin üstünlüklərini açıqlayıb. O bildirir ki, əvvəla, daha zəif dollarla daha çox pul qazanmaq olar. Onun məntiqinə görə, dolların zəifləməsi Amerika istehsalçılarına sərfəlidir.
Ekspertlər hesab edirlər ki, bir çox ölkələr üçün dolların onların valyutalarına nisbətdə zəifləməsi büdcə itkilərinə səbəb olur. Proses Azərbaycanda da diqqətlə izlənilir.
Tramp isə dolları zəiflətməkdə maraqlıdır: “Daha zəif dollarla güclü dollarla qazandığınızdan daha çox pul qazanırsınız. Bizim güclü dollarımız olanda bir şey olur: Hər şey yaxşı səslənir. Amma siz turizmi inkişaf etdirmirsiniz. Traktor, yük maşınları, heç nə sata bilməzsiniz. Zəif dollar inflyasiya üçün yaxşıdır. Biz inflyasiyaya qalib gəldik”. Amerika prezidentinin sözlərinə görə, dolların ucuzlaşmasından ilk qazanan istehsalçılar olacaq: “Məsələn, tikinti və dağ-mədən avadanlıqları şirkəti “Caterpillar”ın səhmləri təkcə son bir ayda 16% artıb. Aprelin əvvəlindən şirkətin səhmləri demək olar ki, 60% artıb”. Tramp qeyd edib ki, Yaponiya və Çin əsrlər boyu daha zəif valyutalar uğrunda mübarizə aparır və uzun illərdir ki, bazarlarda hökmranlıq edə biliblər. Bundan əvvəl Tramp dəfələrlə qeyd edib ki, güclü dollar Amerika ixracatçılarının rəqabət qabiliyyətini zəiflədir və Amerika istehsalına, iş yerlərinə zərər verir. Və çox güclü dollar Amerika istehsalçılarının məhsullarını xaricdəki alıcılara satmasını çətinləşdirir. Onun prezidentliyi başlayandan bəri Amerika valyutası zəifləməyə davam edir. Amerika valyutasının altı xarici valyutadan ibarət səbət qarşısında dəyərini əks etdirən dollar indeksi son 6 ay ərzində təxminən 10% ucuzlaşıb. Üstəlik, təkcə son həftədə Amerika valyutası valyuta səbətinə nisbətən təxminən 0,7% dəyər itirib. Ekspertlərin fikrincə, dolların zəifləməsi investorların ABŞ prezidentinin yürütdüyü ticarət siyasətindən narahatlığının göstəricisinə çevrilir. Qeyd edək ki, hələ yazda Ağ Evin rəhbəri ölkələri artan ticarət rüsumlarının tətbiqi ilə hədələməyə başlayıb, sonradan yeni tariflərlə bağlı danışıqlar avqust ayına qədər təxirə salınıb. Bu, investorlar tərəfindən Amerika administrasiyasının dolların ucuzlaşmasına laqeydliyi kimi qəbul edilir. Analitiklər onu da vurğulayır ki, ABŞ-la yeni ticarət sazişləri imzalamamış ölkələrdən idxala tariflərin tətbiqi Amerika ixracı üçün risklərə təsir göstərməyə başladığından, dollarda kütləvi kapital axını qeydə alınır. Dolların zəifləməsi ABŞ prezidentinin hərəkətlərinin məntiqinə uyğun gəlir. Trampın məqsədi sənayeni dirçəltmək və iqtisadiyyatı daha məhsuldar etməkdirsə, o zaman güclü valyuta buna daha çox maneədir. ABŞ-ın ticarət naziri Hovard Lutnikin sözlərinə görə, dolların zəifləməsi rüsumların təsirini qismən yumşalda, eyni zamanda amerikalı istehlakçılar üçün idxal mallarının bahalaşmasına səbəb ola bilər. İqtisadçılar xəbərdarlıq edirlər ki, daha da ucuzlaşma inflyasiya təzyiqi yarada və Federal Ehtiyat Sisteminin faiz dərəcələrini azaltmaq planlarını çətinləşdirə bilər. Bu, çox güman ki, Donald Trampın ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin rəhbəri Cerom Pauellə son münaqişəsi ilə də bağlıdır. Amerika prezidenti iqtisadiyyatda daha aşağı dərəcələr görmək istəyir. ABŞ prezidentinin özü bəyan edib ki, Cerom Pauellə arasında “gərginlik yoxdur”. Amma Trampın özü faiz dərəcələrinin aşağı salınmasını istəyir. Ekspertlər hesab edirlər ki, Azərbaycan manatı üçün dolların zəifləməsi yaxşı hal deyil. Çünki dolların nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləməsi xammalın qiymətini artırır ki, bu da manatın möhkəmlənməsinə səbəb ola bilər. Xarici valyutada yüksək borc yükü olan ölkələr zəif dollardan faydalana bilər, çünki bu fonda borclara xidmət onlar üçün ucuzlaşır, lakin xammal ixracatçıları, o cümlədən Azərbaycan üçün bu təsir ziddiyyətlidir.
Neftin, metalların və digər resursların qiymətləri ənənəvi olaraq dollarla ifadə olunur. Əgər dollar qlobal bazarda ucuzlaşarsa, o zaman xammalın qiymətləri dollar ifadəsində arta bilər . Bu, öz növbəsində, büdcəyə, vergilərə və ixraca yönəlmiş şirkətlərə zərbə vurur. Trampın dolların güclü və zəif olmasının fəsadları ilə bağlı mülahizələri mənasız deyil. Həqiqətən də, güclü milli valyuta şəraitində inflyasiya ilə mübarizə aparmaq üçün daha geniş imkanlar var. Əksinə, ölkə valyutasının zəifləməsi inflyasiyanın “oduna yanacaq qatı”. Düzdür, milli valyutaların zəifləməsi ona gətirib çıxarır ki, istehsalçı-ixracatçılar daha çox gəlir əldə etməyə başlayırlar. Kiçik bir gecikmə ilə daxili tələbata yönəlmiş satıcılar da devalvasiyanın faydasını hiss edirlər. Milli valyuta zəifləyəndə yalnız idxalın ixracdan dəfələrlə çox olduğu halda mənfi cəhətlər olur. Digər tərəfdən dollar aktivlərinə qlobal tələbat zəifləsə, qiymətlər düşə bilər. Perspektivdə zəifləyən dollar neft qiymətlərinin azalmasına səbəb olarsa, uzunmüddətli halda bu, xammal ixracına zərbə vuracaq. Hələlik isə Trampın dolların zəifləməsi ilə bağlı bəyanatları onun prezidentlik proqramı çərçivəsində uğurla uyğunlaşır. Amma qeyd olunduğu kimi dolların daha da zəifləməsi ümumiyyətlə Azərbaycan üçün də yaxşı deyil. İqtisadçılar Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün ən sərfəli məzənnənin 1 dollar üçün məhz indiki nisbətin olduğuna da diqqət çəkiblər. Eyni zamanda, həddindən artıq möhkəmlənmiş manat ixracatçıların mənfəətini azaldır və buna görə də xəzinəyə daxil olan gəlirlərin azalmasına səbəb olur. Eyni zamanda, manat çox zəif olduqda, inflyasiya və milli valyuta ilə idxal olunan mal və xidmətlərin dəyəri artır.
Ramil QULİYEV
