Maliyyə Nazirliyi 2022-2025-ci illər üçün makrofiskal çərçivə və 2022-ci il üçün icmal və dövlət büdcələrinin ilkin göstəricilərinə dair açıqlamasında büdcə siyasəti ilə bağlı əsas çağırışlara ayrıca bölmə ayırıb.
Qurumun fikrincə, Azərbaycanda büdcə siyasəti ilə bağlı əsas təhlükəli məqamlardan biri neft gəlirlərinin azalma ehtimalıdır. Son illər neft-qaz sektorunun ÜDM-dəki payı nisbətən azalsa da, büdcə gəlirlərinin və ixracın əsas hissəsi hələ də məhz təbii resurslardır. Azərbaycanda ümumi daxili məhsulun 30 faizi, büdcə gəlirlərinin 57 faizi, ixracınsa 90 faizə yaxını birbaşa neft-qaz sektoru hesabına formalaşır.
O da məlum olub ki, 2010-cu ildə Azərbaycanda neft hasilatının həcmi 51.3 milyon ton olub. Bu göstərici 2014-cü ildə 42.5 milyon tona, 2019-cu ildə 38 milyon tona enib. Ötən il ölkədə 35 milyon ton neft çıxarılıb. Bu göstərici o deməkdir ki, son 10 il boyunca Azərbaycanda neft hasilatı 30 faizə yaxın azalıb. Son illər neftdənkənar sektordan büdcə daxilolmalarının həcmi mütləq ifadədə artsa da, bu artım azalan neft gəlirlərinin əvəzlənməsini, hələ ki, təmin edə bilmir. Digər tərəfdən, qeyri-neft kəsirinin maliyyələşdirilməsi üçün Dövlət Neft Fondundan dövlət büdcəsinə illik transfertin indiki səviyyədə saxlanılması neft gəlirlərinin və valyuta daxilolmalarının tədricən azalması fonunda Fondun aktivlərini sürətlə əridəcək və uzunmüddətli dövrdə makrofiskal dayanıqlığı və makroiqtisadi sabitliyi təmin etməyəcək.
Görünən odur ki, sözügedən sahədə müəyyən problemlər var. O üzdən, belə bir vəziyyətlə əlaqədar nə etməli? Ekspertlər çıxış yolunu nədə görür?
“Əsasən də kiçik və orta sahibkarlığın inkişafına xüsusi diqqət göstərilməlidir, buraya sərmayələr qoyulmalıdır”
Sözügedən məsələyə aydınlıq gətirən sabiq maliyyə naziri, professor Fikrət Yusifovun fikrincə, 2010-cu ildən sonra neft hasilatı əhəmiyyətli dərəcədə azalıb: “2010-2019-cu illərdə neft hasilatının 33 faizə qədər azalması ciddi rəqəmdir. Zatən bu gözlənilən idi. Çünki hasilat yavaş-yavaş azalırdı və bu barədə proqnozlar verilirdi. Şəxsən mən özüm dəfələrlə neft erasının bitməyə doğru getməsi barədə proqnozlarımı deyirdim və iqtisadiyyatın qeyri-neft sektoru üzrə inkişaf etdirilməsi ilə bağlı çağrışlar edirdim. Təkcə burada söhbət həmin sərvətin fiziki həcmindən getmir. Ümumiyyətlə, dünyada gedən sənaye inqilabı və alternativ enerji resurslarının əldə edilməsi bunu qaçılmaz edirdi. Yəni neft artıq praktik olaraq öz erasını başa vurmağa üz tutub. Belə olan halda iqtisadiyyatı neftdən asılı olan ölkələr kosmik sürətlə iqtisadi strukturu dəyişməlidir. Neftdən asılılığı aradan qaldırmaq üçün hər vəchlə mümkün olan və olmayan bütün tədbirləri görməliyik ki, bu asılılıq aradan qalxsın. Bu gün Azərbaycan büdcəsinin yarıdan çoxu neftdən gələn gəlirlər hesabına formalaşır. Bu, olduqca təhlükəli tendensiyadır və həmçinin ciddi düşündürücü məsələdir. Xüsusən ona görə ki, 10 il ərzində Azərbaycanda neft hasilatı 33 faizə qədər azalıb. Bütün bunlar ciddi narahatlıq doğurur. Hökumət çox ciddi addımlar atmalıdır. İqtisadiyyatın real sektoruna yatırımlar etmək lazımdır. Əsasən də kiçik və orta sahibkarlığın inkişafına xüsusi diqqət göstərilməlidir, buraya sərmayələr qoyulmalıdır. Ona görə ki, bu sektor inkişaf edib öz yerini alsın. Bu sektordan əldə etdiyimiz valyuta gəlirləri bizim idxalımızın heç beşdə birinə çatmır. Ona görə də valyuta gəlirlərinin yerini doldurmaq lazımdır. Bu isə ancaq qeyri-neft sektorunun inkişafı hesabına mümkündür. Yalnız o halda yaxşı nəticələr əldə edə bilərik. Yoxsa belə getsə, böyük problemlərlə üzləşə bilərik”.
Professor hesab edir ki, qeyri-neft sektorunda rəqabət qabiliyyəti artırılmalıdır.
Vidadi ORDAHALLI
