Avropada təbii qazın qiyməti kəskin surətdə bahalaşmaqda davam edir. Artıq Avropa bazarlarında 1000 kubmetr qazın qiyməti 660 dollara çatır.
Yaranmış vəziyyətdə “Fitch Ratings” beynəlxalq reytinq agentliyi cari qiymət artımı dinamikasını və sabit tədarüklə bağlı problemləri nəzərə alaraq Avropada təbii qazın 2021-2022-ci illər üzrə qiymət proqnozlarını artırıb. Qazın indiki qiymət artımını “Fitch” agentliyi pis hava şəraiti, 2020-ci ildən etibarən sıxılmış təbii qaz tədarükünün sabit şəkildə azalması və qaz anbarlarında ehtiyatların 2019-2020-ci illər səviyyəsindən aşağı düşməsi ilə izah edir. Qeyd olunur ki, Asiya və Amerika regionunda sıxılmış qazla bağlı yüksək rəqabətin mövcud olması qısamüddətli perspektivdə Avropaya qaz tədarükünü artırmağa imkan verməyəcək. Bundan başqa, 2021-ci ilin sonuna kimi Rusiyadan qaz tədarükü artımına da ümid etməyə dəyməz. Belə ki, “Qazprom” 19 faiz artımla bu il Avropaya qaz ixracını rekord səviyyəyə çatdırıb. Bundan sonra “Qazprom” Avropaya qaz nəqlini artırmağı düşünmür. Onu da xatırladaq ki, avqust ayında “Qazprom”un zavodunda baş vermiş qəza səbəbindən bir neçə gün ərzində Avropaya qaz tədarükündə azalma qeydə alınıb. Bu hadisə xammal çatışmazlığına və qiymət artımına zəmin yaradıb.
Azərbaycan Avropanın qaz tədarükçülərindən biri kimi burada qiymət artımından daha çox vəsait əldə edir. Özü də bu o fonda baş verir ki, Avropada Azərbaycan qazı almaq istəyən ölkələrin sayı artır. Məhz belə bir vaxtda bəlli olub ki, Bolqarıstanın Enerji Holdinqi Azərbaycan təbii qazının tam həcmdə bu ölkəyə çatdırılması üçün ölkəmizlə danışıqlar aparır. Bildirilir ki, Azərbaycan təbii qazını Yunanıstana, oradan isə Bolqarıstana nəql edəcək Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektorunun layihə şirkəti tərəfindən elan edilən müddətdə, yəni 2022-ci ilin 1 iyul tarixinə qədər kommersiya istifadəsinə veriləcəyi gözlənilir. Bu, Azərbaycan qazının tam həcminin Bolqarıstana şərtlərə uyğun olaraq çatmasına imkan verəcək. Məlumata görə, Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektorunun tikintisinin davam etdirilməsi səbəbindən, Azərbaycan təbii qazının Yunanıstanın Komotini çatdırılma nöqtəsinə razılaşma çərçivəsində tədarükə başladığı tarixinə, yəni 2020-ci ilin dekabrın 31-dən etibarən kommersiya istismarına verilməyib. Bunun üçün də, bu kəmərlə təbii qazın 2022-ci ilin ortalarında kommersiya əməliyyatına başlanılacağı gözlənilir.
Bildirilir ki, Yunanıstan ərazisində başqa bir çatdırılma məntəqəsinin müvəqqəti istifadəsi və təbii qazın Bolqarıstana alternativ marşrutla nəqli barədə razılaşma əldə edilib. Təbii qazın mümkün həcmləri Azərbaycan tərəfi ilə müvəqqəti çatdırılma məntəqəsinə verilmə şərtləri ilə razılaşdırılıb. Qazın Bolqarıstan enerji sisteminə alternativ marşrutla nəql edildiyi bütün qaz ötürmə sistemlərinin mövcud imkanları, tətbiq olunan prosedurları və ticarət şərtləri nəzərə alınıb. Belə ki, razılaşma Azərbaycandan tədarük ediləcək təbii qazı Bolqarıstanın əsas enerji şirkəti olan “Bulgargas” şirkətinin Yunanıstandakı Komotini çatdırılma məntəqəsində tədarük alması nəzərdə tutur. Təbii qazın Bolqarıstana çatacağı gözlənilən TAP kəməri ilə Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektoru arasındakı qovşaq nöqtəsidir. Müqavilədə Bolqarıstan tərəfinin birtərəfli qaydada çatdırılma nöqtəsini dəqiqləşdirə və ya dəyişdirə biləcəyi nəzərdə tutulmayıb. Yəni çatdırılma məntəqəsində müvəqqəti dəyişiklik etmək üçün Azərbaycan təchizatçısının razılığı tələb olunur. Qeyd edək ki, Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektoru Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı "Şahdəniz" qaz kondensat yatağının ikinci mərhələdə istismarı çərçivəsində hasil edilən "mavi yanacağ"ın Bolqarıstana nəqlini nəzərdə tutur. TAP-a qoşulacaq bu kəmər vasitəsilə Bolqarıstan Azərbaycandan ildə 1 milyard kubmetr təbii qaz idxal edəcək. Belə ki, “Bulgargaz EAD” dövlət şirkəti “Şahdəniz-2” yatağından bu miqdarda qaz almaq üçün "Şahdəniz" konsorsiumu ilə müqavilə imzalayıb. Azərbaycan təbii qazı hesabına Bolqarıstan qaz tələbatının 25-30 %-ni ödəyəcək. Ümumi uzunluğu 182 kilometr olan boru kəmərinin 150 kilometri Bolqarıstan ərazisindən keçəcək. Kəmərin illik ötürücülük gücü 3-5 milyard kubmetr həcmində nəzərdə tutulur.
Bir müddət əvvəl isə Yunanıstan və Şimali Makedoniya qaz kəmərinin tikintisi ilə bağlı razılaşma imzalayıb. Razılaşmaya əsasən, Şimali Makedoniya TAP layihəsi çərçivəsində Azərbaycandan "mavi yanacaq" alacaq. İlk mərhələdə qaz kəmərinin gücü illik 1,5 milyard kubmetr həcmində qiymətləndirilir, gələcəkdə isə 3 milyard kubmetrə qədər artırılması nəzərdə tutulur. undan başqa, Rumıniyanın energetika naziri Vircila Popeskunun sözlərinə görə, bu ölkə Azərbaycandan ilk qaz tədarükünün 2022-ci ilin iyul ayında gerçəkləşəcəyini gözləyir ki, bu da Yunanıstan-Bolqarıstan təbii qaz kəmərinin tikintisi başa çatandan sonra mümkün olacaq. Macarıstan da Azərbaycan qazı ilə yaxından maraqlanır. Bütün bunlar Avropada Azərbaycan qazına böyük tələb yarandığını göstərir.
Ramil QULİYEV
