ABŞ və Çin arasında yenidən gərginləşməkdə olan münasibətlər dünya iqtisadiyyatı üçün növbəti dəfə ciddi təhdid yarada bilər. Ekspertlər hesab edir ki, koronavirus pandemiyası səbəbindən ciddi çətinlik yaşayan dünya iqtisadiyyatı ABŞ və Çin arasında yeni gərginlik səbəbindən daha ciddi çətinliklərlə üzləşəcək. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, ABŞ və Çinin yeni gərginliyinə də məhz koronavirus səbəb olmaqdadır.
Məsələ burasındadır ki, ABŞ prezidenti Co Bayden mayın 26-da Birləşmiş Ştatların kəşfiyyat orqanlarına COVID-19 pandemiyasının mənşəyinin araşdırılması səylərini ikiqat artırmağı və növbəti üç ay ərzində nəticə əldə etməyi tapşırıb. Bayden bildirib ki, dünya boyunca 3.5 milyondan çox insanın həyatına son qoymuş bu virusun insanın infeksiyalı heyvanla təması və ya laboratoriya qəzası nəticəsində yayılmasına dair kifayət qədər dəlil yoxdur. O qeyd edir ki, ABŞ kəşfiyyat icması hər iki versiya barədə kifayət qədər dəlilin olmaması qənaətindədir: “Kəşfiyyat orqanları qəti nəticəyə gəlinməsi üçün məlumat toplanması və onun analizi sahəsində səylərini ikiqat artırmalı, nəticə barədə növbəti 90 gün ərzində mənə məruzə etməlidirlər”. O, ABŞ-ın milli laboratoriyalarını bu təhqiqata dəstək verməyə çağırıb. Co Bayden koronavirus infeksiyasının ilk dəfə qaynaqlandığı Çinin hakimiyyət orqanlarına müraciət edərək, onları pandemiyanın mənşəyinə dair beynəlxalq təhqiqatlarla əməkdaşlığa çağırıb. ABŞ prezidenti etiraf edib ki, Çin hökumətinin beynəlxalq araşdırmalarla əməkdaşlıqdan imtina etməsinə görə son nəticəyə gəlinməməsi də mümkündür. Bayden vurğulayıb ki, epidemiyanın ilk aylarında müfəttişlərin bölgəyə girişinə imkan verilməməsi dəqiq nəticənin əldə olunmasına maneçilik törədir. Onun sözlərinə görə, ABŞ onun mövqeyində olan partnyorlarla birlikdə tam, şəffaf, dəlillərə əsaslanan beynəlxalıq təhqiqata qatılması üçün Çinə təzyiqləri davam etdirəcək.
Digər ABŞ rəsmiləri də bildirir ki, Çin koronavirusun mənşəyini araşdıran beynəlxalq komissiyanın işlədiyi vaxt tam səmimi olmayıb. Ağ Evin müşavirlərindən Endi Slavitt qeyd edib: "Biz nəticənin necə olacağından asılı olmayaraq, baş verənlərin kökünə çatmalıyıq. Bizə bu işdə Çinin tam açıqlığı lazımdır. Bizə bu işdə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının köməyi lazımdır. Biz hazırda bunu hiss etmirik”. İndiyədək əsas sayılan rəsmi versiyaya görə, koronavirus insanlara vəhşi heyvanların ətindən keçib, həmin heyvanlar isə virusa yarasalardan yoluxub. Epidemiyanın başlandığı Çinin Uhan şəhərində virusoloji laboratoriyanın olmasına görə virusun buradan ehtiyatsızlıq üzündən yayıla biləcəyinə dair versiyanı bir çox ölkələrdə bir çox ekspertlər rədd edib. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının bu ilin əvvəllərində Uhanda araşdırma aparan ekspert qrupu da bu nəticəyə gəlmişdi ki, virus heyvanlardan insana keçə bilərdi. Bununla yanaşı, ötən payızda ABŞ Dövlət Departamenti pandemiya ilə bağlı öz araşdırmasına başlamışdı. CNN telekanalının verdiyi məlumata görə, Dövlət Departamentinin diqqətini, xüsusilə də Uhandakı institutun Çin ordusu ilə bağları cəlb etmişdi. Bu təhqiqat ilkin nəticələrin əsaslı olmasına dair şübhələrə görə Co Bayden administrasiyası tərəfindən dayandırılmışdı. “The Wall Street Journal” qəzeti mayın 23-də ABŞ kəşfiyyatının hesabatı olduğu iddia edilən sənədi dərc etmişdi. Bu sənəddə deyilirdi ki, Uhan institutunun əməkdaşları arasında hələ 2019-cu ilin noyabrında koronavirus simptomları ilə xəstələnənlər olub. Rəsmi Pekin ilk yoluxmaların həmin ilin dekabr ayının sonlarında qeydə alındığında israr edir. “The Washington Post” qəzeti yazır ki, virusun təbii mənşəyini aşkarlamaq cəhdləri alınmayıb: “İkincisi, ilkin dönəmdə laboratoriyadan sızma versiyası virusun biosilah kimi yaradılması spekulyasiyası ilə qarışırdı. Buna görə də alimlər asanlıqla laboratoriya versiyasını kənara qoyurdular. Amma Çin tərəfdən şəffaflığın olmaması, Uhandakı laboratoriyaya diqqətin artması bəzi alimləri bu versiyanı çıxdaş etməkdə tələsdiklərini dilə gətirməyə vadar edib. Vaxtilə Senator Tom Koton Uhandakı laboratoriyanı göstərərək Çindən cavab tələb edirdi. O haqlı çıxarsa, adı tarix kitablarına düşəcək. Tramp administrasiyası laboratoriya ssenarisini üzə çıxarmağa çalışsa da, yalnız ümumi, o qədər də aydın olmayan kəşfiyyata istinad edirdi. Digər tərəfdən, Tramp administrasiyasının mesajı arxasında antiçin ritorikası dayanırdı.
Laboratoriyadan sızma versiyası ilə bağlı ən son hadisə 18 tanınmış alimin “Science” jurnalına məktubu oldu. Onların fikrincə, yeni araşdırma lazımdır, çünki həm laboratoriyadan təsadüfi sızma, həm də heyvanlar vasitəsilə yayılma versiyaları ağlabatandır”. Çin ABŞ-ın iddialarını yenidən rədd edir. Amma fakt odur ki, virus səbəbindən ABŞ və Çin arasında yenidən gərginlik yaranır və bu, tərəflərin iqtisadi münasibətlərinə təsir edir. ABŞ və Çin arasında şiddətlənməkdə olan qarşıdurmanın dünya iqtisadiyyatında hansı şoklar yaradacağı indi beynəlxalq gündəmin əsas mövzularından birinə çevrilib. Belə fikirlər səslənir ki, tərəflər mövqelərindən geri çəkilməsə, dünya iqtisadiyyatında yeni böhranın yaşanması qaçılmaz olacaq. Çünki ABŞ və Çin hazırda dünyada ən böyük iqtisadiyyata malik birinci-ikinci yerləri bölüşən ölkələrdir. Dünya iqtisadiyyatının az qala yarısı onların payına düşür. Bu mənada, iki ölkənin gərginləşən münasibətlərinin qlobal iqtisadi böhşrana rəvac verməsi heç də istisnalıq təşkil etmir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, hər iki ölkənin Azərbaycanın da yerləşdiyi Cənubi Qafqaza marağı əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Xüsusən də istər Çinin, istərsə də ABŞ-ın regionun əsas dövləti olan Azərbaycanla iqtisadi münasibətlərə indi daha çox diqqət yetirməsi aydın müşahidə olunur. Bunu ABŞ və Çin liderlərinin respublika günü münasibətilə Prezident İlham Əliyevə göndərdikləri təbrik məktublarından da görmək olar.
Ümumiyyətlə, Qafqazda vəziyyət belədir ki, Ermənistan burada hansısa iqtisadi çəkiyə malik olmadığından, onunla əməkdaşlıq digər ölkələr, o cümlədən ABŞ və Çin üçün arxa plandadır. Qonşu Gürcüstan isə daha çox ABŞ-a meyllənir. Amma region iqtisadiyatının böyük hissəsinə malik Azərbaycanla vəziyyət fərqlidir. Çin və ABŞ indilikdə Azərbaycanla iqtisadi əlaqələri daha da dərinləşdirməyə can atır. Azərbaycan isə hər iki ölkə ilə iqtisadi əməkdaşılığı genişləndirməkdə maraqlıdır və tərəflərin hər birinə münasibətdə neytral siyasət yürüdür. Belə görünür ki, Bakının bu yanaşmasından Pekin və Vaşinqton özləri də razıdır və tərəflərin hər ikisi, ticarət müharibəsinə rəğmən, Azərbaycanla əlaqələri daha sürətlə inkişaf etdirəcək. Bu fonda Azərbaycan da ABŞ və Çin arasında hər hansı gərginliyin yaranmasında maraqlı deyil.
Ramil QULİYEV
