Əvvəldən verilən proqnozların əksinə olaraq, hazırda dünya bazarlarında təbii qazın satış qiyməti durmadan artır. Özü də bu o vaxt baş verir ki, Azərbaycan qazı dünyanın ən bahalı bazarı sayılan Avropa məkanına daxil ola bilib. Elə bu fonda ekspertlər Azərbaycanın təbii qaz satışından nəzərdə tutulandan daha çox qazanc əldə edəcəyini proqnozlaşdırır.
Son hesablamalar isə göstərir ki, Avropa təbii qaz bazarında qiymətlər son 23 ayın ən yüksək həddindədir. Niderlandın TTF onlayn qaz satışı mərkəzində qazın 1000 kubmetrinin qiyməti artıq 258 dollara çatıb. Bu da 2019-cu ilin 25 yanvar tarixindən bu yana ən yüksək qiymətdir. Qeyd edək ki, bu qışın Avropada soyuq keçməsi yeraltı qaz anbarlarından da qaz sərfiyatının artmasını şərtləndirib. Belə ki, təkcə yanvarın 7-də yeraltı qaz anbarlarından 990 milyon kubmetr qaz sərf olunub ki, bu da Avropa qaz sənayesi tarixində beşinci ən böyük sərfiyatdır. Digər tərəfdən Avropa qaz şəbəkəsinə maye qaz terminalları vasitəsilə vurulan qaz həcmi 2020-ci ilin yanvar ayına nisbətən 46 faiz azdır. Bu vəziyyətdə Avropada qaza tələbin artması gözlənilir və bu halda sözügedən mavi yanacağın qiymət artımı da qaçılmaz sayılır. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, bu hal Azərbaycanın da qaz satışından daha çox gəlir, valyuta əldə etməsini şərtləndirəcək. Özü də Azərbaycanın Avropaya qaz satışının həcmi getdikcə artır. Hazırda təkcə İtaliyaya gündəlik 10,5 milyon kubmetr Azərbaycan təbii qazı ixrac olunur.
Onu da qeyd edək ki, ölkədə qaz hasilatı artıb və xüsusilə də qaz ixracı 16,9 faiz artaraq 13,8 milyard kubmetr təşkil edib. Bu artımın əsas səbəbi “Cənub Qaz Dəhlizi” kəməri olub. 2020-ci il dekabrın 31-dən ilk dəfə TAP vasitəsilə kommersiya qazının Avropaya nəqlinə başlanılıb. Qeyd olunduğu kimi, hazırda İtaliyaya gündəlik 10,5 milyon kubmetr, Yunanıstana 2 milyon kubmetr, Bolqarıstana isə 1 milyon kubmetr qaz ixrac edilməkdədir. Bütün bunlar həm də Azərbaycanın neft hasilatının azaldığı bir vaxta təsadüf edir. Belə ki, OPEC+ məhdudiyyətləri çərçivəsində Azərbaycanda neft hasilatı keçən il 8,2 faiz azalıb. Amma eyni zamanda, buna paralel olaraq qaz hasilatı getdikcə artır. Bu da Azərbaycanın karbohidrogen məhsulların satışından valyuta gəlirlərinin azalmasının qarşısını allır.
Daha bir maraqlı məqam isə ondan ibarətdir ki, Avropa “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə Azərbaycandan daha çox qaz almaq istəyir. Bura perspektivdə Azərbaycan üzərindən Avropaya ötürülməsi nəzərdə tutulan Türkmənistan və İran qazı da aid edilir. İndilikdə Azərbaycanın və Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə xidmət edən “Cənub Qaz Dəhlizi” də buna tam imkan verir. Tehran və Aşqabad da nəzərə alır ki, tarixdə ilk dəfə Azərbaycan öz təbii qazını Avropa bazarına birbaşa boru xətləri vasitəsilə çıxarmağa nail olub. Deməli, həmin ölkələrin də qazı Azərbaycan üzərindən Avropaya çata bilər. Burada bir məqamı da xatırladaq ki, Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı nəhəng “Şahdəniz” yatağından təbii qazı Avropaya daşıyan TAP-ın gələcəkdə genişlənməsi və kəmərin ötürücülük gücünün 20 milyard kubmetrə çatdırılması üçün 2021-ci ilin yay aylarında bazar araşdırmasının ikinci mərhələsinə başlanılacaq. Eyni zamanda, TAP perspektivdə tikiləcək interkonnektorlar vasitəsilə Cənub-Şərqi Avropa ölkələrinə qaz tədarükünü stimullaşdıra bilər. Vaxtilə tək bir qaz tədarükçüsündən asılı olan və qaz kəsintiləri səbəbindən böyük problemlər yaşayan Bolqarıstan təbii qaza tələbatının 33%-ni TAP vasitəsilə təmin edərək təchizat təhlükəsizliyini gücləndirməyə qadir olacaq. TAP-ın Yunanıstan və Albaniya ərazisində, İtaliyadakı çıxış nöqtələri Azərbaycan qazının digər Avropa ölkələrinə nəqli üçün də imkanlar açır. Bunlar da o deməkdir ki, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin sonuncu seqmenti kimi Avropanın yeni təbii qaz mənbəyinə etibarlı çıxışını təmin edən və strateji əhəmiyyət daşıyan TAP Avropanın enerji təhlükəsizliyinin möhkəmlənməsində, tədarükün şaxələndirilməsində mühüm rol oynayır. Hazırda isə Azərbaycan bu kəmərdən uğurla istifadə edir. “Cənub Qaz Dəhlizi”nin uğurla başa çatması ölkə iqtisadiyyatına əlavə dəyər qazandırmaqla yanaşı, həm də Azərbaycanın iqtisadi müstəqilliyinin güclənməsi anlamına gəlir. Məsələ həm də bundadır ki, Avropa özü yeni mənbədən alternativ marşrut üzrə təbii qaz əldə etməklə öz enerji təhlükəsizliyini gücləndirəcək. Nəzərə almaq lazımdır ki, Avropa daxilində hasilatın azalması bazarda əlavə qaz həcmlərinə ehtiyac yaradır və Azərbaycan qazı məhz bu ehtiyacın ödənilməsinə kömək edəcək. Beləliklə, “köhnə qitə” üçün Azərbaycanın əhəmiyyəti daha da artacaq. Bu da ölkəmiz üçün mühüm siyasi dividendlər deməkdir. Çünki Azərbaycanla Avropa indi birbaşa, təhlükəsiz və etibarlı enerji xətti ilə birləşib. Deməli, Avropa bundan sonra Azərbaycanın müdafiəsində də daha fəal iştirak edəcək.
Ramil QULİYEV
