Son bir ildə dünya bazarlarında neft hələ də sabit qiymət nümayiş etdirmir. Əvvəllər neft müəyyən müddət üçün sabit qiymətə satılırdısa, indi tamam fərqli mənzərə müşahidə olunur. Ay və həftə ərzində neft qiymətləri müxtəlif istiqamətlərdə sürətlə dəyişir.
Belə vəziyyətdən hasilatçı ölkələr, o cümlədən Azərbaycan məmnun deyil. Amma bazarı araşdıranlar bu qənaətdədir ki, neft qiymətilə bağlı xaotik duruma tezliklə son qoyulacaq. Hətta 2021-ci ilin iyun ayınadək dünya neft-qaz sektorunun dirçəlməsini gözləyən “Moody’s” beynəlxalq reytinq agentliyi bununla bağlı proqnozunu “mənfi” əvəzinə “sabit” olaraq dəyişdirib. Quruma görə, 2021-ci ildə neftin orta qiymətləri 40-45 ABŞ dolları səviyyəsində qalacaq. Neft və neft məhsullarına tələbatın bu ilin ikinci rübündəki tənəzzüldən sonra artması nəticəsində emal sənayesi dirçəlsə də, bütövlükdə tələbat 2019-cu il səviyyəsindən geri qalacaq. Ekspertlərin qənaətincə, qarşıdakı 12 ay ərzində sözügedən sahənin sərbəst maliyyə axını yaratmağa qayıdacağı ağlabatan görünmür. Neftin orta hesabla 40-45 dollara satılması nəticəsində şirkətlərin cari ildə kəskin azalmış kapital yatırımları 2021-ci ildə də azalacaq. Amma kapital yatrımlarının azalması hasilatda azalmaya və bu da nəticə etibarı ilə qiymət yüksəlişinə təkan verəcək amil sayılır. ABŞ-ın Enerji İnformasiya Administrasiyası da bu halda neft qiymətlərinin yüksələcəyini istisna etmir. Qurum bildirir ki, bu ilin birinci rübündə neftin orta qiyməti 50 dollar, ikinci rübdə 29 dollar olub. Üçüncü rübdə qiymətin 43,9 dollar, son rübdə 44,1 dollar olacağı gözlənir. Hesabata görə, neftin orta qiyməti gələn il isə 49 dollar olacaq. Xatırladaq ki, bu, Azərbaycan dövlət büdcəsində nəzərdə tutulduğundan 14 dollar artıqdır. Rusiyanın energetika naziri Aleksandr Novak isə qeyd edir ki, dünya neft bazarında tələbat böhrandan əvvəlki həcmin 90%-nə çatıb, bütövlükdə isə 2021-ci ildə bərpa olunacaq. Onun fikrincə, OPEC+ formatı çərçivəsində hasilatın ixtisarına dair məlum razılaşma neft bazarının sabitləşməsində böyük rol oynayıb: “Əks təqdirdə bu gün neftin 1 barrelinin qiyməti 45 ABŞ dolları yox, az olacaqdı, bəzən isə mənfiyə düşəcəkdi". Novak, həmçinin, OPEC+ razılaşması çərçivəsində avqust-dekabr ayları ərzində Rusiyada hasilatın 13%, il ərzində isə 10% azalaraq 510 milyon tona düşə biləcəyini qeyd edib. Onun sözlərinə görə, razılaşmanın birinci mərhələsi olan may-iyul aylarında isə ölkədə hasilat 19% azaldılıb. Digər ölkələr, o cümlədən Azərbaycan da hasilatı xeyli azaldıb.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Azərbaycan neft qiyməti ilə bağlı bütün ssenarilərə hazırlıq görür. SOCAR-ın ictimaiyyətlə əlaqələr və tədbirlərin təşkili idarəsinin rəis müavini İbrahim Əhmədov bu xüsusda bildirib ki, şirkətin əsas hədəfi OPEC+ razılaşması çərçivəsində hasilatın məhdudlaşdırılmasına riayət etməkdir: “Həmçinin, bazar tələbatına uyğun olaraq bəzi emal məhsullarının çeşidlərinin müddəti dəyişdirilir. Bu cür tədbirlər gündəmdədir. Məsələn, biz aviasiya yanacağına tələbat olduqca aşağı olduğu üçün istehsalı azaltmışıq. Yəqin ki, bu cür də davam edəcəyik. Təyyarə yanacağına olan tələbat, çox güman ki, yaxın zamanda bərpa olunmayacaq. Ancaq bölgədə neft emalı zavodları çox olmadığına görə Türkiyəni dizellə təchiz edən əsas zavodlardan biri bizim zavoddur. Ora böyük miqdarda məhsul idxal olunur. Ona görə də dizel məhsullarımızın alıcıları qarşıdakı aylarda da olacaq. Vəziyyət may, iyun aylarında olduğu kimidir. Aprel ayında olan vəziyyət, düşünmürəm ki, bir daha təkrarlansın. Təkrarlansa belə, OPEC+ ölkələri bazarın balanslaşdırılması üçün müəyyən tədbirlər görəcək. Azərbaycan da orada iştirak edir”. Neft qiymətlərinin aşağı düşməsi fonunda SOCAR-ın öz strategiyasında hansısa dəyişikliklər edib-etmədiyinə gəlincə, İbrahim Əhmədov bildirib ki, layihə hazırlanır və bu, 2035-ci ilə qədər şirkətin davamlı inkişafını nəzərdə tutur: “Layihə marketinq şirkəti ilə birlikdə hazırlanıb. Onun təfərrüatları, yəni strategiyanın yekun vəziyyəti ilə bağlı hökumətlə məşvərətlər aparılıb. Amma yekun olaraq dövlətə yenidən təqdim ediləcək, sonra isə ictimaiyyətə açıqlanacaq. Burada bəzi məsələlər yeganə və əsas səhmdarımız olan dövlət tərəfindən də təsdiqlənməlidir”.
Bu arada onu da qeyd edək ki, SOCAR OPEC+ çərçivəsində hasilatın ixtisarı barədə razılaşmaya uyğun olaraq gəlirsiz yataqların istismarını dayandırıb. Hasilatın ixtisarı sayəsində SOCAR həm bazarı sabitləşdirmək, həm də mövcud şəraitdə gəlir gətirməyən yataqların istismarını dayandıraraq əməliyyatların səmərəsini artırmaq imkanı əldə edir. Xatırladaq ki, may ayından qüvvəyə minən yeni razılaşmaya görə, OPEC+ formatının iştirakçı ölkələri may-iyul aylarında hasilatı 9,7 milyon barrel, avqust-dekabr aylarında 7,7 milyon barrel, daha sonra 2022-ci ilin sonunadək 5,8 milyon barrel ixtisar edir. Azərbaycan razılaşmalar çərçivəsində gündəlik hasilatı 100 min barreldən çox azaldıb. Bakı qarşıdakı dövr ərzində də hasilatla bağlı öhdəliklərə əməl edəcəyini bildirir.
Tahir TAĞIYEV
