ABŞ prezidenti Donald Tramp bildirib ki, İranın müxalifət fiquru Rza Pəhləvi çox xoş biri kimi görünür, amma onun İranda yetərincə dəstək toplayıb hakimiyyəti ələ ala biləcəyinə əmin deyil. Tramp Oval ofisdə "Reuters"ə müsahibədə İranın dini hakimiyyətinin çökə biləcəyi ehtimalından danışıb.
Bundan əvvəl Tramp dəfələrlə İranda etirazçılara zorakılığın qarşısını almaq üçün müdaxilə ilə hədələyib. Etirazlarda minlərlə insanın öldürüldüyü bildirilir. Pəhləvi barədə Tramp deyib: "O, çox xoş biri kimi görünür, amma öz ölkəsində necə qarşılanacağını bilmirəm. Və biz hələ o mərhələdə deyilik. Mən onun ölkəsinin onun liderliyini qəbul edib-etməyəcəyini bilmirəm. Əlbəttə, əgər qəbul etsəydilər, bu, mənim üçün problem olmazdı". "Reuters" yazır ki, Tramp ötən həftə Pəhləvi ilə görüşmək planının olmadığını deyirdi. Amma onun 1979-cu ildə hakimiyyətdən devrilmiş İran şahının oğluna tam dəstək verməməsi Pəhləvinin İranı idarə etmək qabiliyyətini açıq şəkildə sual altına alması kimi qiymətləndirilir. 65 yaşlı Pəhləvi ABŞ-da yaşayır. İran müxalifəti bir-biri ilə rəqabət aparan qruplar və ideoloji cərəyanlardan ibarətdir, Pəhləvini dəstəkləyən monarxistlər də onlardan biridir. İranın özündə bu qrupların heç biri təşkilatlanmayıb. Tramp onu da deyib ki, Tehrandakı hökumətin etirazlardan dolayı süqutu mümkündür, əslində istənilən rejim çökə bilər: "Çöküb-çökməməsindən asılı olmayaraq, maraqlı bir zaman kəsimi olacaq". Qeyd edək ki, doğulduğu gündən İran taxtının varisi kimi yetişdirilən Rza Pəhləvi, 1979-cu il inqilabı atasının monarxiyasına son qoyanda ABŞ-da qırıcı təyyarə pilotu hazırlığı keçirdi. O, uzaqdan atasının vaxtilə Qərb müttəfiqləri tərəfindən dəstəklənən Məhəmməd Rza Şah Pəhləvinin başqa ölkədə sığınacaq tapmaqda çətinlik çəkdiyini və sonda Misirdə xərçəng xəstəliyindən vəfat etdiyinin şahidi idi. Hakimiyyətin qəfil itirilməsi gənc vəliəhd və ailəsini vətəndaşlığı olmayan, sürgündə yaşayan az sayda monarxiya tərəfdarlarının və xeyirxah insanların dəstəyinə möhtac vəziyyətdə qoydu. Sonrakı onilliklərdə ailə bir neçə dəfə faciə ilə üzləşdi. Onun kiçik bacısı və qardaşı öz həyatlarına son qoydular, bu isə Rza Pəhləvini tarixə qovuşduğu düşünülən bir sülalənin simvolik başçısı elədi. İndi isə Rza Pəhləvi yenidən ölkəsinin gələcəyinin formalaşmasında rol almağa çalışır.
1960-cı ilin oktyabrında Tehranda anadan olan Rza Pəhləvi əvvəlki iki nikahdan kişi varis dünyaya gəlmədikdən sonra şahın yeganə oğlu idi. O, imtiyazlarla əhatə olunmuş bir mühitdə böyüyüb, xüsusi müəllimlər tərəfindən təhsil alıb və erkən yaşlardan monarxiyanı qorumaq üçün hazırlanıb. 17 yaşında qırıcı təyyarə pilotu kimi təlim keçmək üçün Texas ştatına göndərilib. Lakin vətənə qayıdıb xidmət etməmişdən əvvəl inqilab atasının hakimiyyətini devirib. O vaxtdan bəri Rza Pəhləvi ABŞ-da yaşayır. O, politologiya təhsili alıb, İran əsilli amerikalı hüquqşünas Yasminlə evlənib və üç qız övladı böyüdüb. Bir çoxları Pəhləvilər dövrünü sürətli modernləşmə və Qərblə daha sıx əlaqələr zamanı kimi xatırlayır. Digərləri isə bu dövrü senzura, qorxu və müxalifəti susdurmaq üçün istifadə edilən, insan haqları pozuntuları ilə tanınan SAVAK gizli polisi ilə əlaqələndirir. İllər ərzində onun İrandakı populyarlığı dəyişkən olub. 1980-ci ildə Qahirədə simvolik tacqoyma mərasimi keçirərək özünü şah elan edib. Bu addım praktiki baxımdan ciddi təsir göstərməsə də, bəzi tənqidçilər bunun onun hazırkı demokratik islahat mesajına zərər verdiyini deyirlər. O, 2013-cü ildə yaradılan Azad Seçkilər üçün İran Milli Şurası da daxil olmaqla, bir neçə müxalif koalisiya formalaşdırmağa cəhd edib. Lakin onların əksəriyyəti daxili fikir ayrılıqları və İran daxilində məhdud təsir imkanları səbəbindən uğur qazana bilməyib. 2022-ci ildə Məhsa Əmininin polis nəzarətində öldürülməsi ölkə miqyasında etirazlara səbəb oldu və bu hadisə Pəhləvini yenidən medianın diqqətinə gətirdi. Onun İran müxalifətinin parçalanmış qüvvələrini birləşdirmək cəhdi beynəlxalq aləmdə ehtiyatlı maraq doğursa da, nəticədə dinamikanı qoruyub saxlaya bilmədi. Tənqidçilər bildirirlər ki, o, dörd onillik sürgün həyatına baxmayaraq, hələ də dayanıqlı bir təşkilat və ya müstəqil media platforması formalaşdıra bilməyib. 2023-cü ildə İsrailə etdiyi mübahisəli səfər – bu səfər zamanı Holokostu anma tədbirində iştirak etməsi və baş nazir Benyamin Netanyahu ilə görüşməsi – ictimai rəyi daha da qütbləşdirdi. Bəzi iranlılar bunu praqmatik diplomatik addım kimi dəyərləndirdi, digərləri isə İranın ərəb və müsəlman müttəfiqlərini özündən uzaqlaşdıran bir hərəkət hesab etdi.
Tahir TAĞIYEV
