Kəşmirdə 26 dinc sakinin ölümü ilə nəticələnən terror aktından sonra Hindistan və Pakistanın bir-birini təhdid edən bəyanatları ara vermir.Tərəflərin şifahi təhdidləri qoşunların beynəlxalq sərhədlərə nəzarət xətti boyunca səfərbər edilməsi ilə müşayiət olunur. Xüsusilə Hindistan hərbi əməliyyatlara əl atmaq niyyətini nümayiş etdirir. Amma baş verənlərİ təhlil edərkən nəzərə alınmalı olan mühüm nüanslar var.Hindistan 1947-ci ildə parçalanandan bəri Pakistanla üç dəfə müharibə aparıb. Bölgə sadəcə mübahisəli ərazi deyil, İngiltərənin Cənubi Asiyadan çəkildiyi zaman qoyduğu “tarixi mina”dır. İndi bir çox ekspertlər tərəflər dialoqa qayıtmasalar, Mərkəzi-Cənubi Asiya paradiqmasında destabilizasiyanın coğrafi sərhədlərinin genişlənməsi riskləri barədə xəbərdarlıq edirlər. Eyni zamanda, hadisəni “mərhələli hərbi münaqişə” hesab edənlər də var. Bu fikirdə olanlar münaqişənin ABŞ prezidenti Donald Trampın Çinə qarşı gömrük siyasəti ilə xronoloji üst-üstə düşdüyünü qeyd edirlər. Və təkcə bu da deyil. Türkiyənin “Cumhuriyet” nəşri Mərkəzi Asiyada Türkiyə ilə Çin arasında rəqabət mübarizəsinin kəskin şəkildə güclənməsi faktını qeyd edir. Nəşrə görə, “bu bölgədəki sürətli dəyişikliklər, Çinin iqtisadi təsirinin artması Türkiyəni bu bölgədən sıxışdırır”. Bundan əlavə, eyni vaxtda Çin və Türkiyəyə qarşı yönəlmiş Genişləndirilmiş Tərəfdaşlıq və Əməkdaşlıq Sazişi və daha sonra Astana, Daşkənd, Bişkek və Aşqabad administrasiyalarının Səmərqənd Bəyannaməsi “Ankara ilə yaxınlaşmanın dondurula biləcəyini” açıq şəkildə ortaya qoyur. Bununla əlaqədar Qətərin Əl-Cəzirə agentliyi hesab edir ki, "Hind-Pakistan hadisəsinin motivləri ilə bağlı ciddi şübhələr var". Birincisi, Kəşmirdə silahlıların hücumları hərbi hədəfləri deyil, mülki insanları hədəf alıb. İkincisi, 1960-cı ildə iki ölkə arasında imzalanmış 6 çayın sularının iki ölkə arasında bölüşdürülməsi haqqında sazişə zidd olaraq Hindistandan Pakistana axan suyun nəqlinə yönəlmiş məhdudiyyətləri açıqlayan Hindistanın qeyri-adekvat reaksiyası narahatlıq doğurur. Bu tədbirlər dərhal iki tərəf arasında qarşıdurmanın səviyyəsini görünməmiş səviyyəyə qaldırmış olur. Hindlilər birtəhər tez bir zamanda guya Pakistan kəşfiyyatının terror hücumunun hazırlanmasında iştirakına dair "sübutlar əldə etdilər" və buna kəskin reaksiya verdilər. Üçüncüsü, ekspertlər İsrail kəşfiyyatının versiyasını da müzakirə edirlər, ona görə ki, “Kəşmirdə baş verən hadisə HƏMAS-ın İsrailə hücum etdiyi 7 oktyabr 2023-cü il hadisələrinin hind versiyasıdır”. Ancaq daha populyar versiya "Hindistanın Çinin qarşısını kəsmək üçün böyük bir oyuna başlamasıdır" Belə mühakimələr üçün əsaslar da var. Beləliklə, Hindistan və Pakistan arasında münaqişənin gərginləşməsi Rusiya, Mərkəzi Asiya və Hindistanı Əfqanıstan üzərindən birləşdirməli olan Trans-Əfqan Dəmir Yolu layihəsini təhdid edir. Layihəyə iki marşrut daxildir: Məzari-Şərif – Herat – Qəndəhar – Çəmən - Termiz – Loqar – Harlaçi, ikinci dəhlizin nəqliyyat və logistika infrastrukturu isə Kəşmir torpaqlarından keçir. Xatırladaq ki, 2025-ci ilin aprelində Rusiya və Özbəkistan Trans-Əfqanla bağlı sənədlər imzalayıblar. Rusiya və Mərkəzi Asiya üçün bu, Pakistan və İran limanlarına çıxışdır. Magistral yol Hindistandan və Hind-Çindən malların tranzitini təmin edəcək. Hindistan və Pakistan arasında gərginlik davam edərsə, investorların olmaması və Mərkəzi Asiyanın geosiyasi marginallaşması səbəbindən bu layihə gecikəcək. Üstəlik, geniş region “qərbyönlü” və “çinyönlü” qruplara bölünə bilər. Eyni zamanda, həm Əfqanıstanda, həm də Kəşmirdə baş verən terror aktlarının çox vaxt infrastruktur layihələri ilə üst-üstə düşməsi diqqəti cəlb edir ki, bu da xarici qüvvələrin təsirindən xəbər verir. Əfqanıstandan keçən ticarət yollarının bağlanması Çin mallarının Avropaya tranzitinə zərbə vuracaq. Bir sözlə, nəzəri cəhətdən desək, ABŞ konkret geniş geosiyasi vəziyyətdə Hind-Pakistan eskalasiyasından faydalanır. Onlar Rusiya və ya Çindən baş verənlərlə bağlı şifahi, konkret reaksiya deyil, əməli hərəkətlər gözləyirlər. Məşhur fransız geopolitiki Aleksandr del Vall hesab edir ki, “Hindistan və Pakistan arasındakı münaqişənin həllində yalnız Rusiya effektiv vasitəçi kimi çıxış edə bilər”. Bununla belə, onun fikrincə, “digər BRİKS ölkələri də həll yolu tapa bilərlər”. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Hindistan və Pakistan ŞƏT-in təhlükəsizlik məkanının bir hissəsidir, onun yaradılmasında Çin, Rusiya və Mərkəzi Asiya dövlətləri birlikdə böyük səylər sərf edib və hələ də hadisələri diplomatik formata qaytarmaq şansı var.Amma bütün diplomatik manevrlərə baxmayaraq, Hindistan üçüncü ölkələrin vəziyyətə müdaxiləsinin qarşısını ala bilməyib. Pakistan isə xarici qüvvələr amilinə eyham vurmaqla münaqişəni alovlandırmaq niyyətində deyil. Pekin iki qonşu arasındakı mübahisəyə açıq şəkildə müdaxilə etməkdən çəkinir, lakin 2000-ci illərdə İslamabad və Pekin arasında münasibətlər siyasi ittifaqa çevriləndə Çin Xarici İşlər Nazirliyi Kəşmirin sülh yolu ilə nizamlanması məsələsində Pakistanın mövqeyini dəstəkləməyə başladı. Hansı yöndən baxılsa, Kəşmirdə ümidsiz vəziyyət yaranır. Münaqişəni güc yolu ilə həll etməyə çalışmaq nüvə silahından istifadə riski səbəbindən bütün dünyanı ağır nəticələrlə təhdid edir. Ona görə də ABŞ, Rusiya və Çin kimi xarici oyunçular müharibə edən tərəflər arasında münasibətləri yoluna qoymaq üçün güclərini birləşdirməlidirlər, bu halda münaqişənin güc yolu ilə həlli imkanları faktiki olaraq aradan qalxardı. Kəşmir məsələsinin sülh yolu ilə həlli Dehli və İslamabadın qarşılıqlı güzəştə getməsini nəzərdə tutur. Ola bilsin ki, ABŞ ŞƏT və BRİKS-i parçalamağa və rəqabəti Mərkəzi Asiyaya köçürməyə çalışır. Lakin Kəşmir yeni Suriyaya çevrilməməlidir, çünki bu yanğın təkcə Himalay dağlarını deyil, Qazaxıstan çöllərini, Özbəkistanın vadilərini və Tacikistan dağlarını da yandıra bilər.
Surxay Əliyev
