Edilən çoxsaylı xəbərdarlıqlara baxmayaraq, İran rejimi Urmiyə gölünün qurumasının qarşısının alınması üçün hələ də heç bir əməli addım atmır.
Real vəziyyətin təhlili göstərir ki, əslində, gölün qurudulması ilə İran rejimi daha böyük məqsədə nail olmaq istəyir. Söhbət Cənubi Azərbaycanda türk əhalinin yaşadığı ərazilərdə insanların butradan köçürülməsinə nail olmaqdan gedir. Bura hətta Təbriz də daxildir.
Elə bundan irəli gəlir ki, Cənubi Azərbaycanda Urmiyə gölünə İran rejiminin laqeyd münasibəti daha sərt tənqid hədəfinə çevrilir. Şərqi Azərbaycan vilayətinin Binab şəhərinin millət vəkili hökumətin Urmiyə gölünün canlandırılması ilə bağlı laqeydliyini tənqid edib. Binab şəhərinin İran parlamentindəki millət vəkili Məhəmməd Baqeri Bənayi İLNA ilə müsahibədə hazırkı hökumətin Urmiyə gölünün bərpası məsələsinə laqeyd olduğunu bəyan edərək, inşa edilməkdə olan neçə bəndin tikintisindən sonra Urmiyə gölünün tamamilə quruyacağını bildirib. Baqeri Bənayi Şərqi Azərbaycan vilayətinin İranın diğər bölgələri kimi su qıtlığı ilə üz-üzə olduğunu vurğulayıb, vilayətin kənd təsərrüfatı və hətta içməli sudan çətinlik çəkdiyini söyləyib. Binabın İran parlamentindəki millət vəkili Urmiyə gölünün hövzəsində tikilən bəndlərin bir çoxunun tədqiqsiz tikilməsindən narazılığını bildirib. O, hazırda gölün hövzəsində tikilməkdə olan bir neçə bəndin olduğunu bildirib və bu bəndlərin inşasından sonrə gölün tamamilə quruyacağını söyləyib. Baqeri Bənayi keçmişdən indiyə kimi araşdırma aparılmadan tikilən bəndləri ölkənin ən böyük problemlərindən biri adlandırıb. Bu millət vəkili bölgədə davam edən tendensiyanı həm ətraf mühit və həm də insanlar üçün yaxın gələcəkdə ciddi təhlükələrə səbəb olacağı barədə xəbərdarlıq verib. Baqeri Bənayi bu böhrandan xilas edilmək üçün gölə ötürülməsi nəzərdə tutulan su miqdarının tamamının verilməsini tələb edib. Xatırladaq ki, İranda illərdir əhali İran Azərbaycanından olan milli fəallar, həmçinin ətraf mühit fəalları Urmiyə gölünün quruması ilə bağlı xəbərdarlıqlar verib və aksiya keçirmək kimi fərqli yollarla dövlətin bu məsələyə ciddi yanaşmasını tələb edib. Tədqiqatçılar və ətraf mühit mütəxəssislərinə görə, Urmiyə gölünün qurumasında ən çox təsiri olan məsələlərdən biri gölün ətrafında tikilən və hələ də inşa edilməkdə olan çox sayıda bəndlər, bu bölgədə ənənəvi əkinçilik və suvarma üsullarından istifadə etməyə davam etmək də su böhranının mühüm amillərindən biridir.
İranın Ətraf Mühiti Mühafizə Təşkilatının keçmiş başçısı və Urmiyə gölünün bərpası üzrə qərargahın sabiq katibi İsa Kələntəri baş verənlər fonunda maraqlı məqamlara diqqət çəkir: “Heç bir hökumət Urmiyə gölünü bərpa edə bilməz, bu su hövzəsi qurusa, onda Təbriz şəhərinin köçürülməsi haqqında düşünməyə ehtiyac olacaq”. Onun sözlərinə görə, hələ də Urmiya gölünün bərpasına əhəmiyyət verməyən insanlar ola bilər, ancaq bu göl bərpa olunmasa, Təbriz kimi böyük və əhəmiyyətli bir şəhərin boşaldılması risqi var. O bildirib ki, Urmiyə gölünün bərpasına gedən yol çətin olmaqla, texniki problemlərlə üzləşməklə yanaşı, siyasi təzyiqlərin də təsirinə məruz qalmışdı. İ.Kələntəri vurğulayıb ki, Qərbi Azərbaycan əyaləti başçısının bəzi nümayəndələrinin uğursuz fəaliyyəti səbəbindən ən azı bərpa proqramının bəzi bəndləri heç yerinə yetirilməyib. O qeyd edib ki, onlar üçün bu dayaz və duzlu göl təəssüratı bağışlasa da, oradan havaya sovrulan duz tozları Azərbaycan regionunun həyatını təhlükə altına sala bilər: “Urmiyə gölü ətrafında yaşayan heyvanlarda dəri xərçəngi 20 faiz artıb. Belə ki, Urmiyə gölünün qurumasının pik həddə çatdığı 2014-2015-ci illərdə Dövlət Baytarlıq Təşkilatı məlumat vermişdi ki, Urmiyə gölünün şimal-qərbində yerləşən Salmas bölgəsində heyvanlarda dəri xərçəngi 20 dəfəyə qədər çoxalıb”. Sabiq sədrin qənaətincə, Urmiyə gölü quruyarsa, yay və qış mövsümləri arasında temperatur fərqi 7 dərəcə artacaq: “Bu 7 dərəcənin insan genetikası, heyvanlar, bitkilər və mikroblarda nə kimi dəyişikliklərə səbəb olacağı məlum deyil”. bunlar fonunda qeydb edək ki, ekoloji ekspertlər yaxın illərdə ölkədə susuzluğun vəziyyəti ilə bağlı proqnozlar verib. Bəziləri yaxın 20 il, hətta növbəti 10 il üçün xəbərdarlıq ediblər. Bəzi nüfuzlu araşdırma qurumları, o cümlədən Ümumdünya Resurslar İnstitutu yaxın gələcəkdə 12 Yaxın Şərq ölkəsinda su qıtlığı böhranının yaşanacağını proqnozlaşdırıblar ki, İran bu ölkələrdən biridir. İran Məclis Araşdırmalar Mərkəzi bildirir ki, hazırkı vəziyyət davamı etdiyi təqdirdə, ölkədə adambaşına düşən bərpa olunan şirin su yaxın on ildə min kubmetrdən aşağı düşəcək və gələcəkdə İranın mərkəzi platosundakı su gərginliyi bütün ölkəyə yayılacaq ki, nəticədə müxtəlif vilayətlər arasında su səbəbilə qarşıdurmalar yaşanacaq. Hətta son illərdə su böhranı ölkədə müxtəlif şəkillərdə öz təsirini göstərib. Buna bataqlıqların, göllərin və çayların quruması, toz-torpaq dumanları və havanın çirklənməsi səbəbindən şəhərlərdə normal həyat axının pozulması, xalqın su qıtlığı səbəbindən hökumətə qarşı etiraz aksiyaları keçirməsi, müxtəlif bölgələr arasında su ehtiyatlarının paylanması ilə bağlı qarşıdurmaların yaşanması və elektrik enerjisinin kəsilməsi daxildir. Bu vəziyyətdə Güney Azərbaycanda milli fəallar Urmiyə gölü probleminin İran hakimiyyəti tərəfindən həll olunacağına şübhə ilə yanaşırlar. Bu fonda Güneydə azərbaycanlılar yaşadıqları bölgə üzərində milli suverenlik məsələsini də gündəmə gətirir və hesab edirlər ki, azərbaycanlılar öz regionları üzərində suverenliyə malik olsaydılar, gölün qurumasının qarşısı alına bilərdi.
Tahir TAĞIYEV
