Azər Həsrət: "ABŞ də İranın sifətini qoruyaraq çıxması üçün şərait yaradır"
Tramp deyib ki, “Hörmüzdə “Azadlıq layihəsi”ni dayandırsaq da, İran körfəzinin blokadasını davam etdirəcəyik”. Tramp Hörmüzdə əməliyyatdan imtina edərək körfəzi blokadada saxlamaqla nəyə nail olmaq istəyir və nəyə nail ola bilər?
Trampın bu açıqlaması hərbi eskalasiyadan geri çəkilmək, amma iqtisadi təzyiqi saxlamaq strategiyasıdır. “Azadlıq layihəsi” ifadəsi Hörmüz boğazında gəmilərin təhlükəsiz keçidini təmin etmək üçün hərbi əməliyyat anlamında işlədilir. Ondan imtina etmək birbaşa İranla toqquşma riskini azaltmaq deməkdir. Blokadanı davam etdirmək isə İranın neft ixracını, bank əməliyyatlarını, gəmi sığortasını əngəlləməkdir.
Tramp bununla üç məqsəd güdür.
Birincisi, müharibə görüntüsü vermədən təzyiqi saxlamaq. Hörmüzdə əməliyyat başlasa, İran dərhal boğazı minalaya və ya gəmilərə hücum edə bilər. Bu, neftin qiymətini 150 dollara qaldırar və ABŞ-da seçici narazı qalar. Əməliyyatdan imtina edib sanksiya və dəniz nəzarətini gücləndirməklə Tramp həm “müharibə istəmirəm” deyir, həm də İranı boğur.
İkincisi, İranı danışıq masasına məcbur etmək. Blokada neft gəlirlərini kəsir. İranın büdcəsi 40 faizdən çox neftdən asılıdır. Valyuta gəlməyəndə rial dəyərdən düşür, inflyasiya qalxır, daxildə narazılıq artır. Tramp düşünür ki, hərbi zərbə olmadan da rejimi güzəştə məcbur etmək olar.
Üçüncüsü, regiondakı müttəfiqlərə mesaj vermək. Səudiyyə, BƏƏ, İsrail Hörmüzün bağlanmasını istəmir, çünki onların da nefti oradan keçir. Tramp “boğazı açıq saxlayıram, amma İranı cəzalandırıram” deyərək həm müttəfiqləri sakitləşdirir, həm də Tehranı təkləyir.
Bəs nail ola bilərmi? Qısa müddətdə blokada İran iqtisadiyyatını çökdürür. Gündəlik neft ixracı 2024-də 1.5 milyon barel idisə, sanksiya sərtləşəndə 300-400 minə düşüb. Amma uzun müddətdə İran adaptasiya olur. Çin, Hindistan gizli yollarla neft alır. Rusiya ilə barter, kriptovalyuta, qaçaq tankerlər işə düşür. Blokada nə qədər sərt olsa da, 100 faiz bağlanmır.
Üstəlik, İranın da cavab rıçaqı var. Husilər, Hizbullah, İraqdakı qruplar vasitəsilə Qırmızı dənizdə, Livanda, İraqda gərginlik yarada bilər. Yəni Tramp hərbi əməliyyatdan imtina etməklə bir cəbhəni bağlayır, amma İran başqa cəbhə aça bilər.
Nəticədə Trampın taktikası belədir: birbaşa müharibə olmadan İranı iqtisadi diz çökdürmək və nüvə, raket proqramı, proksi qruplar məsələsində güzəşt qoparmaq. Qısa müddətdə təzyiq işləyir və İranı masaya gətirə bilər. Amma tam təslim etdirmək çətindir. Çünki blokada uzandıqca İran da gizli ticarət yollarını qurur, Çin və Rusiya ilə daha da yaxınlaşır. Hərbi əməliyyatsız blokada Trampa daxildə xal qazandırar, nefti bahalaşdırmaz, amma İranın strateji kursunu dəyişmək üçün kifayət olmaya bilər.
Siyasi şərhçi Azər Həsrət məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, burada qaranlıq heç nə yoxdur.
"ABŞ ilk gündən bəyan edib ki, İran uranın zənginləşdirilməsi proqramını dayandırmalıdır və əlindəki bütün uran ehtiyatları və ya onun komponentləri Amerikaya təhvil verilməlidir. Hörmüz boğazının blokadasının davam etməsi bu və ya digər şəkildə İranın sıxışdırılmasının davam etməsi, onunla bağlı çətinliklərin ayaqda tutulması ilə bağlıdır. Danışıqlar gedir, bu haqda Tramp özü də paylaşım edib. Sadəcə olaraq, indi danışıqlar Pakistanda olduğu kimi üz-üzə deyil, təkliflər və sənədlər mübadiləsi şəklində gedir. Müvafiq heyət də bu təklifləri təhlil edərək rəhbərliklə razılaşdırır.
Trampın açıqlamalarından aydın olur ki, ilkin mərhələdə Hörmüz boğazının açılması, razılaşdırılmış şəkildə onun fəaliyyətinin təşkil edilməsi, ardınca da İrana tətbiq edilən sanksiyaların yumşaldılması gözlənilir. Bütün bunların baş verməsi üçün İran uran ehtiyatlarını təhvil verməyə razılaşmalıdır.
Əslində ABŞ hazırda uran ehtiyatlarının təhvil verilməsi, nüvənin zənginləşdirilməsi proqramının dayandırılması, nüvə silahı ilə bağlı işlərin dayandırılması üzərində işləyir. Belə görünür ki, İran ABŞ-ın istək və tələblərinə baş əyməyə hazırdır. Sadəcə olaraq, İran sifətini qorumaq üçün prosesi bir qədər uzadır. ABŞ də İranın sifətini qoruyaraq çıxa bilməsi üçün şərait yaradır.
Böyüklər həmişə belə edirlər. Biz də Qarabağ savaşını udduqdan sonra Ermənistanın sifətini qoruması, özünə gəlməsi üçün onlara nə qədər şans verdik. Yəni hazırda Ermənistan uduzmuş tərəf olsa da, biz ona lütf edirik, mümkün qədər çalışırıq ki, onları aşağılamayaq. İndi ABŞ də İranı aşağılamamaq üçün müəyyən manevrlər edir. Amma anlaşılan odur ki, Amerika İrandan istədiyini almaq üzrədir”, - deyə Azər Həsrət vurğulayıb.
Dəniz NƏSİRLİ
